Potentially copyrighted passage By consulting this text, you confirm that you may use it for personal and educational purposes. Do not reproduce its content. If the book helps you, buy it to support the author or rights holders.

Siddhartha Gautama / Buddha

Dīgha Nikāya: Collection of Long Discourses Text dn14

Text 14 of 34

Canonical reference dn14

English

Bhikkhu Sujato

Long Discourses 14
The Great Discourse on Traces Left Behind
1. On Past Lives
So I have heard.
At one time the Buddha was staying near Sāvatthī in Jeta’s Grove, Anāthapiṇḍika’s monastery, in the hut by the kareri tree.
Then after the meal, on return from almsround, several mendicants sat together in the pavilion by the kareri tree and this Dhamma talk on the subject of past lives came up among them,
“So it was in a past life; such it was in a past life.”
With clairaudience that is purified and superhuman, the Buddha heard that discussion among the mendicants.
So he got up from his seat and went to the pavilion, where he sat on the seat spread out and addressed the mendicants:
“Mendicants, what were you sitting talking about just now? What conversation was left unfinished?”
The mendicants told him what had happened, adding,
“This is the conversation that was unfinished when the Buddha arrived.”
“Would you like to hear a Dhamma talk on the subject of past lives?”
“Now is the time, Blessed One! Now is the time, Holy One!
Let the Buddha give a Dhamma talk on the subject of past lives. The mendicants will listen and remember it.”
“Well then, mendicants, listen and apply your mind well, I will speak.”
“Yes, sir,” they replied.
The Buddha said this:
“Ninety-one eons ago, the Buddha Vipassī arose in the world, perfected and fully awakened.
Thirty-one eons ago, the Buddha Sikhī arose in the world, perfected and fully awakened.
In the same thirty-first eon, the Buddha Vessabhū arose in the world, perfected and fully awakened.
In the present fortunate eon, the Buddhas Kakusandha,
Koṇāgamana,
and Kassapa arose in the world, perfected and fully awakened.
And in the present fortunate eon, I have arisen in the world, perfected and fully awakened.
The Buddhas Vipassī,
Sikhī,
and Vessabhū were born as aristocrats into aristocrat families.
The Buddhas Kakusandha,
Koṇāgamana,
and Kassapa were born as brahmins into brahmin families.
I was born as an aristocrat into an aristocrat family.
Koṇḍañña was the clan of Vipassī,
Sikhī,
and Vessabhū.
Kassapa was the clan of Kakusandha,
Koṇāgamana,
and Kassapa.
Gotama is my clan.
For Vipassī, the lifespan was 80,000 years.
For Sikhī, the lifespan was 70,000 years.
For Vessabhū, the lifespan was 60,000 years.
For Kakusandha, the lifespan was 40,000 years.
For Koṇāgamana, the lifespan was 30,000 years.
For Kassapa, the lifespan was 20,000 years.
For me at this time the lifespan is short, brief, and fleeting. A long life is a hundred years or a little more.
Vipassī was awakened at the root of a patala tree.
Sikhī was awakened at the root of a white-mango tree.
Vessabhū was awakened at the root of a sal tree.
Kakusandha was awakened at the root of a lebbeck tree.
Koṇāgamana was awakened at the root of a cluster fig tree.
Kassapa was awakened at the root of a banyan tree.
I was awakened at the root of a peepal tree.
Vipassī had a fine pair of chief disciples named Khaṇḍa and Tissa.
Sikhī had a fine pair of chief disciples named Abhibhū and Sambhava.
Vessabhū had a fine pair of chief disciples named Soṇa and Uttara.
Kakusandha had a fine pair of chief disciples named Vidhura and Sañjīva.
Koṇāgamana had a fine pair of chief disciples named Bhiyyosa and Uttara.
Kassapa had a fine pair of chief disciples named Tissa and Bhāradvāja.
I have a fine pair of chief disciples named Sāriputta and Moggallāna.
Vipassī had three gatherings of disciples - one of 6,800,000, one of 100,000, and one of 80,000 - all of them mendicants who had ended their defilements.
Sikhī had three gatherings of disciples - one of 100,000, one of 80,000, and one of 70,000 - all of them mendicants who had ended their defilements.
Vessabhū had three gatherings of disciples - one of 80,000, one of 70,000, and one of 60,000 - all of them mendicants who had ended their defilements.
Kakusandha had one gathering of disciples - 40,000 mendicants who had ended their defilements.
Koṇāgamana had one gathering of disciples - 30,000 mendicants who had ended their defilements.
Kassapa had one gathering of disciples - 20,000 mendicants who had ended their defilements.
I have had one gathering of disciples - 1,250 mendicants who had ended their defilements.
Vipassī had as chief attendant a mendicant named Asoka.
Sikhī had as chief attendant a mendicant named Khemaṅkara.
Vessabhū had as chief attendant a mendicant named Upasanta.
Kakusandha had as chief attendant a mendicant named Buddhija.
Koṇāgamana had as chief attendant a mendicant named Sotthija.
Kassapa had as chief attendant a mendicant named Sabbamitta.
I have as chief attendant a mendicant named Ānanda.
Vipassī’s father was King Bandhumā,
his birth mother was Queen Bandhumatī,
and their capital city was named Bandhumatī.
Sikhī’s father was King Aruṇa,
his birth mother was Queen Pabhāvatī,
and their capital city was named Aruṇavatī.
Vessabhū’s father was King Suppatita,
his birth mother was Queen Vassavatī,
and their capital city was named Anoma.
Kakusandha’s father was the brahmin Aggidatta,
and his birth mother was the brahmin lady Visākhā.
At that time the king was Khema,
whose capital city was named Khemavatī.
Koṇāgamana’s father was the brahmin Yaññadatta,
and his birth mother was the brahmin lady Uttarā.
At that time the king was Sobha,
whose capital city was named Sobhavatī.
Kassapa’s father was the brahmin Brahmadatta,
and his birth mother was the brahmin lady Dhanavatī.
At that time the king was Kikī,
whose capital city was named Varanasi.
In this life, my father was King Suddhodana,
my birth mother was Queen Māyā,
and our capital city was Kapilavatthu.”
That is what the Buddha said.
When he had spoken, the Holy One rose from his seat and entered his dwelling.
Soon after the Buddha left, those mendicants discussed among themselves:
“It’s incredible, reverends, it’s amazing! The Realized One has such psychic power and might!
For he is able to recollect the birth, names, clans, lifespan, chief disciples, and gatherings of disciples of the Buddhas of the past who have become fully quenched, cut off proliferation, cut off the course, finished off the cycle, and passed beyond all suffering:
‘Such is the birth, names, clans, conduct, teachings, wisdom, meditation, and freedom of those Blessed Ones.’
Is it because the Realized One has clearly penetrated the principle of the teachings that he can recollect all these things?
Or did deities tell him?”
But this conversation among those mendicants was left unfinished.
Then in the late afternoon, the Buddha came out of retreat and went to the pavilion by the kareri tree, where he sat down on the seat spread out
and addressed the mendicants:
“Mendicants, what were you sitting talking about just now? What conversation was left unfinished?”
The mendicants told him what had happened, adding,
“This was our conversation that was unfinished when the Buddha arrived.”
“It is because the Realized One has clearly penetrated the principle of the teachings that he can recollect all these things.
And the deities also told me.
Would you like to hear a further Dhamma talk on the subject of past lives?”
“Now is the time, Blessed One! Now is the time, Holy One!
Let the Buddha give a further Dhamma talk on the subject of past lives. The mendicants will listen and remember it.”
“Well then, mendicants, listen and apply your mind well, I will speak.”
“Yes, sir,” they replied.
The Buddha said this:
“Ninety-one eons ago, the Buddha Vipassī arose in the world, perfected and fully awakened.
He was born as an aristocrat into an aristocrat family.
His clan was Koṇḍañña.
He lived for 80,000 years.
He was awakened at the root of a patala tree.
He had a fine pair of chief disciples named Khaṇḍa and Tissa.
He had three gatherings of disciples - one of 6,800,000, one of 100,000, and one of 80,000 - all of them mendicants who had ended their defilements.
He had as chief attendant a mendicant named Asoka.
His father was King Bandhumā,
his birth mother was Queen Bandhumatī,
and their capital city was named Bandhumatī.
2. What’s Normal For One Intent on Awakening
When Vipassī, the being intent on awakening, passed away from the host of joyful gods, he was conceived in his mother’s womb, mindful and aware.
This is normal in such a case.
It’s normal that, when the being intent on awakening passes away from the host of joyful gods, he is conceived in his mother’s womb.
And then - in this world with its gods, Māras, and divinities, this population with its ascetics and brahmins, gods and humans - an immeasurable, magnificent light appears, surpassing the glory of the gods.
Even in the boundless gloom of interstellar space - so utterly dark that even the luminosity of the moon and the sun, so mighty and powerful, makes no impression - an immeasurable, magnificent light appears, surpassing the glory of the gods.
And the sentient beings reborn there recognize each other by that light: ‘So, it seems other sentient beings have been reborn here!’
And this ten-thousandfold galaxy shakes and rocks and trembles. And an immeasurable, magnificent light appears in the world, surpassing the glory of the gods.
This is normal in such a case.
It’s normal that, when the being intent on awakening is conceived in his mother’s womb, four godlings approach to guard the four quarters, so that no human or non-human or anyone at all shall harm the being intent on awakening or his mother.
This is normal in such a case.
It’s normal that, when the being intent on awakening is conceived in his mother’s womb, she becomes naturally ethical. She refrains from killing living creatures, stealing, sexual misconduct, lying, and beer, wine, and liquor intoxicants.
This is normal in such a case.
It’s normal that, when the being intent on awakening is conceived in his mother’s womb, she no longer thinks of men in a sexual way, and she cannot be violated by a man of lustful intent.
This is normal in such a case.
It’s normal that, when the being intent on awakening is conceived in his mother’s womb, she obtains the five kinds of sensual stimulation and amuses herself, supplied and provided with them.
This is normal in such a case.
It’s normal that, when the being intent on awakening is conceived in his mother’s womb, no afflictions beset her. She’s happy and free of bodily fatigue. And she sees the being intent on awakening in her womb, whole in his major and minor limbs, not deficient in any faculty.
Suppose there was a beryl gem that was naturally lustrous, eight-faceted, well-worked, transparent, clear, and unclouded, endowed with all good qualities. And it was strung with a thread of blue, yellow, red, white, or golden brown.
And a person with clear eyes were to take it in their hand and examine it: ‘This beryl gem is naturally lustrous, eight-faceted, well-worked, transparent, clear, and unclouded, endowed with all good qualities. And it’s strung with a thread of blue, yellow, red, white, or golden brown.’
In the same way, when the being intent on awakening is conceived in his mother’s womb, no afflictions beset her. She’s happy and free of bodily fatigue. And she sees the being intent on awakening in her womb, whole in his major and minor limbs, not deficient in any faculty.
This is normal in such a case.
It’s normal that, seven days after the being intent on awakening is born, his mother passes away and is reborn in the host of joyful gods.
This is normal in such a case.
It’s normal that, while other women carry the infant in the womb for nine or ten months before giving birth, not so the mother of the being intent on awakening. She gives birth after exactly ten months.
This is normal in such a case.
It’s normal that, while other women give birth while sitting or lying down, not so the mother of the being intent on awakening. She only gives birth standing up.
This is normal in such a case.
It’s normal that, when the being intent on awakening emerges from his mother’s womb, gods receive him first, then humans.
This is normal in such a case.
It’s normal that, when the being intent on awakening emerges from his mother’s womb, before he reaches the ground, four godlings receive him and place him before his mother, saying: ‘Rejoice, O Queen! An illustrious son is born to you.’
This is normal in such a case.
It’s normal that, when the being intent on awakening emerges from his mother’s womb, he emerges already clean, unsoiled by waters, mucus, blood, or any other kind of impurity, pure and clean.
Suppose a jewel-treasure was placed on a cloth from Kāsi. The jewel would not soil the cloth, nor would the cloth soil the jewel.
Why is that?
Because of the cleanliness of them both.
In the same way, when the being intent on awakening emerges from his mother’s womb, he emerges already clean, unsoiled by waters, mucus, blood, or any other kind of impurity, pure and clean.
This is normal in such a case.
It’s normal that, when the being intent on awakening emerges from his mother’s womb, two showers of water appear from the sky, one cool, one warm, for bathing the being intent on awakening and his mother.
This is normal in such a case.
It’s normal that, as soon as he’s born, the being intent on awakening stands firm with his own feet on the ground. Facing north, he takes seven strides with a white parasol held above him, surveys all quarters, and makes this dramatic proclamation: ‘I am the foremost in the world! I am the eldest in the world! I am the first in the world! This is my last rebirth; now there’ll be no more future lives.’
This is normal in such a case.
It’s normal that, when the being intent on awakening emerges from his mother’s womb, then - in this world with its gods, Māras, and divinities, this population with its ascetics and brahmins, gods and humans - an immeasurable, magnificent light appears, surpassing the glory of the gods.
Even in the boundless gloom of interstellar space - so utterly dark that even the luminosity of the moon and the sun, so mighty and powerful, makes no impression - an immeasurable, magnificent light appears, surpassing the glory of the gods.
And the sentient beings reborn there recognize each other by that light: ‘So, it seems other sentient beings have been reborn here!’
And this ten-thousandfold galaxy shakes and rocks and trembles. And an immeasurable, magnificent light appears in the world, surpassing the glory of the gods.
This is normal in such a case.
3. The Thirty-Two Marks of a Great Man
When Prince Vipassī was born, they announced it to King Bandhumā,
‘Your Majesty, your son is born! Let Your Majesty examine him!’
When the king had examined the prince, he had the brahmin soothsayers summoned and said to them,
‘Gentlemen, please examine the prince.’
When they had examined him they said to the king,
‘Rejoice, O King! An illustrious son is born to you. You are fortunate, so very fortunate, to have a son such as this born in this family!
For the prince possesses the thirty-two marks of a great man. A great man who possesses these has only two possible destinies, no other.
If he stays at home he becomes a king, a wheel-turning monarch, a just and principled king. His dominion extends to all four sides, he achieves stability in the country, and he possesses the seven treasures.
He has the following seven treasures:
the wheel, the elephant, the horse, the jewel, the woman, the householder, and the commander as the seventh treasure.
He has over a thousand sons who are valiant and heroic, crushing the armies of his enemies.
After conquering this land girt by sea, he reigns by principle, without rod or sword.
But if he goes forth from the lay life to homelessness, he becomes a perfected one, a fully awakened Buddha, who has cast off the veil from the world.
And what are the marks which he possesses?
He has well-planted feet.
On the soles of his feet there are thousand-spoked wheels, with rims and hubs, complete in every detail.
He has stretched heels.
He has long fingers.
His hands and feet are soft and tender.
He has serried hands and feet.
The tops of his feet are arched.
His calves are like those of an antelope.
When standing upright and not bending over, the palms of both hands touch the knees.
His private parts are sheathed in a foreskin.
He is golden colored; his skin shines like lustrous gold.
He has delicate skin, so delicate that dust and dirt don’t stick to his body.
His hairs grow one per pore.
His hairs stand up; they’re blue-black and curl clockwise.
His body is tall and straight-limbed.
He has bulging muscles in seven places.
His chest is like that of a lion.
He is filled out between the shoulders.
He has the proportional circumference of a banyan tree: the span of his arms equals the height of his body.
His torso is cylindrical.
He has ridged taste buds.
His jaw is like that of a lion.
He has forty teeth.
His teeth are even.
His teeth have no gaps.
His teeth are perfectly white.
He has a large tongue.
He has the voice of the Divinity, like a cuckoo’s call.
His eyes are indigo.
He has eyelashes like a cow’s.
Between his eyebrows there grows a tuft, soft and white like cotton-wool.
The crown of his head is like a turban.
These are the thirty-two marks of a great man that the prince has. A great man who possesses these has only two possible destinies, no other.
If he stays at home he becomes a king, a wheel-turning monarch.
But if he goes forth from the lay life to homelessness, he becomes a perfected one, a fully awakened Buddha, who has cast off the veil from the world.’
4. How He Came to be Known as Vipassī
Then King Bandhumā had the brahmin soothsayers dressed in unworn clothes and satisfied all their needs.
Then the king appointed nursemaids for Prince Vipassī.
Some suckled him, some bathed him, some held him, and some carried him on their hip.
From when he was born, a white parasol was held over him night and day, with the thought,
‘Don’t let cold, heat, grass, dust, or damp bother him.’
He was dear and beloved by many people,
like a blue water lily, or a pink or white lotus.
He was always passed from hip to hip.
From when he was born, his voice was charming, graceful, sweet, and endearing.
It was as sweet as the song of a cuckoo-bird found in the Himalayas.
From when he was born, Prince Vipassī had the power of clairvoyance which manifested as a result of past deeds, by which he could see for a league all around both by day and by night.
And he was unblinkingly watchful, like the gods of the thirty-three.
And because it was said that he was unblinkingly watchful, he came to be known as ‘Vipassī’.
Then while King Bandhumā was sitting in court, he’d sit Prince Vipassī in his lap and explain the case to him.
And sitting there in his father’s lap, Vipassī would thoroughly consider the case and draw a conclusion using a logical system.
So this was all the more reason for him to be known as ‘Vipassī’.
Then King Bandhumā had three stilt longhouses built for him - one for the winter, one for the summer, and one for the rainy season,
and provided him with the five kinds of sensual stimulation.
Prince Vipassī stayed in a stilt longhouse without coming downstairs for the four months of the rainy season, where he was entertained by musicians - none of them men.
The first recitation section.
5. The Old Man
Then, after many years, many hundred years, many thousand years had passed, Prince Vipassī addressed his charioteer,
‘My dear charioteer, harness the finest chariots. We will go to a park and see the scenery.’
‘Yes, sir,’ replied the charioteer. He harnessed the chariots and informed the prince,
‘Your Majesty, the finest chariots are harnessed.
Please go at your convenience.’
Then Prince Vipassī mounted a fine carriage and, along with other fine carriages, set out for the park.
Along the way he saw an elderly man, bent double, crooked, leaning on a staff, trembling as he walked, ailing, past his prime.
He addressed his charioteer,
‘My dear charioteer, what has that man done?
For his hair and his body are unlike those of other men.’
‘That, Your Majesty, is called an old man.’
‘But why is he called an old man?’
‘He’s called an old man because now he has not long to live.’
‘But my dear charioteer, am I liable to grow old? Am I not exempt from old age?’
‘Everyone is liable to grow old, Your Majesty, including you. No one is exempt from old age.’
‘Well then, my dear charioteer, that’s enough of the park for today. Let’s return to the royal compound.’
‘Yes, Your Majesty,’ replied the charioteer and did so.
Back at the royal compound, the prince brooded, miserable and sad:
‘Curse this thing called rebirth, since old age will come to anyone who’s born.’
Then King Bandhumā summoned the charioteer and said,
‘My dear charioteer, I hope the prince enjoyed himself at the park? I hope he was happy there?’
‘No, Your Majesty, the prince didn’t enjoy himself at the park.’
‘But what did he see on the way to the park?’
And the charioteer told the king about seeing the old man and the prince’s reaction.
6. The Sick Man
Then King Bandhumā thought,
‘Prince Vipassī must not renounce the throne. He must not go forth from the lay life to homelessness. And the words of the brahmin soothsayers must not come true.’
To this end he provided the prince with even more of the five kinds of sensual stimulation,
with which the prince amused himself.
Then, after many thousand years had passed, Prince Vipassī had his charioteer drive him to the park once more.
Along the way he saw a man who was sick, suffering, gravely ill, collapsed in his own urine and feces, being picked up by some and put down by others.
He addressed his charioteer,
‘My dear charioteer, what has that man done?
For his eyes and his voice are unlike those of other men.’
‘That, Your Majesty, is called a sick man.’
‘But why is he called a sick man?’
‘He’s called a sick man; hopefully he will recover from that illness.’
‘But my dear charioteer, am I liable to fall sick? Am I not exempt from sickness?’
‘Everyone is liable to fall sick, Your Majesty, including you. No one is exempt from sickness.’
‘Well then, my dear charioteer, that’s enough of the park for today. Let’s return to the royal compound.’
‘Yes, Your Majesty,’ replied the charioteer and did so.
Back at the royal compound, the prince brooded, miserable and sad:
‘Curse this thing called rebirth, since old age and sickness will come to anyone who’s born.’
Then King Bandhumā summoned the charioteer and said,
‘My dear charioteer, I hope the prince enjoyed himself at the park? I hope he was happy there?’
‘No, Your Majesty, the prince didn’t enjoy himself at the park.’
‘But what did he see on the way to the park?’
And the charioteer told the king about seeing the sick man and the prince’s reaction.
7. The Dead Man
Then King Bandhumā thought,
‘Prince Vipassī must not renounce the throne. He must not go forth from the lay life to homelessness. And the words of the brahmin soothsayers must not come true.’
To this end he provided the prince with even more of the five kinds of sensual stimulation,
with which the prince amused himself.
Then, after many thousand years had passed, Prince Vipassī had his charioteer drive him to the park once more.
Along the way he saw a large crowd gathered making a bier out of garments of different colors.
He addressed his charioteer,
‘My dear charioteer, why is that crowd making a bier?’
‘That, Your Majesty, is for someone who’s departed.’
‘Well then, drive the chariot up to the departed.’
‘Yes, Your Majesty,’ replied the charioteer, and did so.
When the prince saw the corpse of the departed, he addressed the charioteer,
‘But why is he called departed?’
‘He’s called departed because now his mother and father, his relatives and kin shall see him no more, and he shall never again see them.’
‘But my dear charioteer, am I liable to die? Am I not exempt from death?
Will the king and queen and my other relatives and kin see me no more?
And shall I never again see them?’
‘Everyone is liable to die, Your Majesty, including you. No one is exempt from death.
The king and queen and your other relatives and kin shall see you no more,
and you shall never again see them.’
‘Well then, my dear charioteer, that’s enough of the park for today. Let’s return to the royal compound.’
‘Yes, Your Majesty,’ replied the charioteer and did so.
Back at the royal compound, the prince brooded, miserable and sad:
‘Curse this thing called rebirth, since old age, sickness, and death will come to anyone who’s born.’
Then King Bandhumā summoned the charioteer and said,
‘My dear charioteer, I hope the prince enjoyed himself at the park? I hope he was happy there?’
‘No, Your Majesty, the prince didn’t enjoy himself at the park.’
‘But what did he see on the way to the park?’
And the charioteer told the king about seeing the dead man and the prince’s reaction.
8. The Renunciate
Then King Bandhumā thought,
‘Prince Vipassī must not renounce the throne. He must not go forth from the lay life to homelessness. And the words of the brahmin soothsayers must not come true.’
To this end he provided the prince with even more of the five kinds of sensual stimulation,
with which the prince amused himself.
Then, after many thousand years had passed, Prince Vipassī had his charioteer drive him to the park once more.
Along the way he saw a man, a renunciate with shaven head, wearing an ocher robe.
He addressed his charioteer,
‘My dear charioteer, what has that man done?
For his head and his clothes are unlike those of other men.’
‘That, Your Majesty, is called a renunciate.’
‘But why is he called a renunciate?’
‘He is called a renunciate because he celebrates principled and fair conduct, skillful actions, good deeds, harmlessness, and sympathy for living creatures.’
‘Then I celebrate the one called a renunciate, who celebrates principled and fair conduct, skillful actions, good deeds, harmlessness, and sympathy for living creatures!
Well then, drive the chariot up to that renunciate.’
‘Yes, Your Majesty,’ replied the charioteer, and did so.
Then Prince Vipassī said to that renunciate,
‘My dear, what have you done?
For your head and your clothes are unlike those of other men.’
‘Your Majesty, I am what is called a renunciate.’
‘But why are you called a renunciate?’
‘I am called a renunciate because I celebrate principled and fair conduct, skillful actions, good deeds, harmlessness, and sympathy for living creatures.’
‘Then I celebrate the one called a renunciate, who celebrates principled and fair conduct, skillful actions, good deeds, harmlessness, and sympathy for living creatures!’
9. The Going Forth
Then the prince addressed the charioteer,
‘Well then, my dear charioteer, take the chariot and return to the royal compound.
I shall shave off my hair and beard right here, dress in ocher robes, and go forth from the lay life to homelessness.’
‘Yes, Your Majesty,’ replied the charioteer and did so.
Then Prince Vipassī shaved off his hair and beard, dressed in ocher robes, and went forth from the lay life to homelessness.
10. A Great Crowd Goes Forth
A large crowd of 84,000 people in the capital of Bandhumatī heard
that Vipassī had gone forth.
It occurred to them,
‘This must be no ordinary teaching and training, no ordinary going forth in which Prince Vipassī has gone forth.
If even the prince goes forth, why don’t we do the same?’
Then that great crowd of 84,000 people shaved off their hair and beard, dressed in ocher robes, and followed the one intent on awakening, Vipassī, by going forth from the lay life to homelessness.
Escorted by that assembly, Vipassī wandered on tour among the villages, towns, and capital cities.
Then as he was in private retreat this thought came to his mind,
‘It’s not appropriate for me to live in a crowd. Why don’t I live alone, withdrawn from the group?’
After some time he withdrew from the group to live alone. The 84,000 went one way, but Vipassī went another.
11. Vipassī’s Reflections
Then as Vipassī, the one intent on awakening, was in private retreat in his dwelling, this thought came to his mind,
‘Alas, this world has fallen into trouble. It’s born, grows old, dies, passes away, and is reborn, yet it doesn’t understand how to escape from this suffering, from old age and death.
Oh, when will an escape be found from this suffering, from old age and death?’
Then Vipassī thought,
‘When what exists is there old age and death? What is a requirement for old age and death?’
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘When rebirth exists there’s old age and death. Rebirth is a requirement for old age and death.’
Then Vipassī thought,
‘When what exists is there rebirth? What is a requirement for rebirth?’
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘When continued existence exists there’s rebirth. Continued existence is a requirement for rebirth.’
Then Vipassī thought,
‘When what exists is there continued existence? What is a requirement for continued existence?’
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘When grasping exists there’s continued existence. Grasping is a requirement for continued existence.’
Then Vipassī thought,
‘When what exists is there grasping? What is a requirement for grasping?’
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘When craving exists there’s grasping. Craving is a requirement for grasping.’
Then Vipassī thought,
‘When what exists is there craving? What is a requirement for craving?’
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘When feeling exists there’s craving. Feeling is a requirement for craving.’
Then Vipassī thought,
‘When what exists is there feeling? What is a requirement for feeling?’
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘When contact exists there’s feeling. Contact is a requirement for feeling.’
Then Vipassī thought,
‘When what exists is there contact? What is a requirement for contact?’
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘When the six sense fields exist there’s contact. The six sense fields are requirements for contact.’
Then Vipassī thought,
‘When what exists are there the six sense fields? What is a requirement for the six sense fields?’
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘When name and form exist there are the six sense fields. Name and form are requirements for the six sense fields.’
Then Vipassī thought,
‘When what exists are there name and form? What is a requirement for name and form?’
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘When consciousness exists there are name and form. Consciousness is a requirement for name and form.’
Then Vipassī thought,
‘When what exists is there consciousness? What is a requirement for consciousness?’
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘When name and form exist there’s consciousness. Name and form are requirements for consciousness.’
Then Vipassī thought,
‘This consciousness turns back from name and form, and doesn’t go beyond that.’
This is the extent to which one may be reborn, grow old, die, pass away, or reappear. That is:
Name and form are requirements for consciousness. Consciousness is a requirement for name and form. Name and form are requirements for the six sense fields. The six sense fields are requirements for contact. Contact is a requirement for feeling. Feeling is a requirement for craving. Craving is a requirement for grasping. Grasping is a requirement for continued existence. Continued existence is a requirement for rebirth. Rebirth is a requirement for old age and death, sorrow, lamentation, pain, sadness, and distress to come to be.
That is how this entire mass of suffering originates.’
‘Origination, origination.’ Such was the vision, knowledge, wisdom, realization, and light that arose in Vipassī, the one intent on awakening, regarding teachings not learned before from another.
Then Vipassī thought,
‘When what doesn’t exist is there no old age and death? When what ceases do old age and death cease?’
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘When rebirth doesn’t exist there’s no old age and death. When rebirth ceases, old age and death cease.’
Then Vipassī thought,
‘When what doesn’t exist is there no rebirth? When what ceases does rebirth cease?’
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘When continued existence doesn’t exist there’s no rebirth. When continued existence ceases, rebirth ceases.’
Then Vipassī thought,
‘When what doesn’t exist is there no continued existence? When what ceases does continued existence cease?’
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘When grasping doesn’t exist there’s no continued existence. When grasping ceases, continued existence ceases.’
Then Vipassī thought,
‘When what doesn’t exist is there no grasping? When what ceases does grasping cease?’
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘When craving doesn’t exist there’s no grasping. When craving ceases, grasping ceases.’
Then Vipassī thought,
‘When what doesn’t exist is there no craving? When what ceases does craving cease?’
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘When feeling doesn’t exist there’s no craving. When feeling ceases, craving ceases.’
Then Vipassī thought,
‘When what doesn’t exist is there no feeling? When what ceases does feeling cease?’
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘When contact doesn’t exist there’s no feeling. When contact ceases, feeling ceases.’
Then Vipassī thought,
‘When what doesn’t exist is there no contact? When what ceases does contact cease?’
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘When the six sense fields don’t exist there’s no contact. When the six sense fields cease, contact ceases.’
Then Vipassī thought,
‘When what doesn’t exist are there no six sense fields? When what ceases do the six sense fields cease?’
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘When name and form don’t exist there are no six sense fields. When name and form cease, the six sense fields cease.’
Then Vipassī thought,
‘When what doesn’t exist are there no name and form? When what ceases do name and form cease?’
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘When consciousness doesn’t exist there are no name and form. When consciousness ceases, name and form cease.’
Then Vipassī thought,
‘When what doesn’t exist is there no consciousness? When what ceases does consciousness cease?’
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘When name and form don’t exist there’s no consciousness. When name and form cease, consciousness ceases.’
Then Vipassī thought,
‘I have discovered the path to awakening. That is:
When name and form cease, consciousness ceases. When consciousness ceases, name and form cease. When name and form cease, the six sense fields cease. When the six sense fields cease, contact ceases. When contact ceases, feeling ceases. When feeling ceases, craving ceases. When craving ceases, grasping ceases. When grasping ceases, continued existence ceases. When continued existence ceases, rebirth ceases. When rebirth ceases, old age and death, sorrow, lamentation, pain, sadness, and distress cease.
That is how this entire mass of suffering ceases.’
‘Cessation, cessation.’ Such was the vision, knowledge, wisdom, realization, and light that arose in Vipassī, the one intent on awakening, regarding teachings not learned before from another.
After some time he meditated observing rise and fall in the five grasping aggregates.
‘Such is form, such is the origin of form, such is the disappearance of form.
Such is feeling, such is the origin of feeling, such is the disappearance of feeling.
Such is perception, such is the origin of perception, such is the disappearance of perception.
Such are choices, such is the origin of choices, such is the disappearance of choices.
Such is consciousness, such is the origin of consciousness, such is the disappearance of consciousness.’
Meditating like this his mind was soon freed from defilements by not grasping.
The second recitation section.
12. The Appeal of the Divinity
Then it occurred to the Blessed One Vipassī, the perfected one, the fully awakened Buddha,
‘Why don’t I teach the Dhamma?’
Then he thought,
‘This principle I have discovered is deep, hard to see, hard to understand, peaceful, sublime, beyond the scope of logic, subtle, comprehensible to the astute.
But people like clinging, they love it and enjoy it.
It’s hard for them to see this topic; that is, specific conditionality, dependent origination.
It’s also hard for them to see this topic; that is, the stilling of all activities, the letting go of all attachments, the ending of craving, fading away, cessation, extinguishment.
And if I were to teach this principle, others might not understand me, which would be wearying and troublesome for me.’
And then these verses, which were neither supernaturally inspired, nor learned before in the past, occurred to him:
‘I’ve struggled hard to realize this,
there’s no need to reveal it now!
Those mired in greed and hate
can’t really understand this teaching.
It goes against the stream, subtle,
deep, obscure, and very fine.
Those besotted by greed cannot see,
for they’re cloaked in a mass of darkness.’
So, as the Buddha Vipassī reflected like this, his mind inclined to remaining passive, not to teaching the Dhamma.
Then, knowing the Buddha Vipassī’s train of thought, it occurred to a certain Great Divinity,
‘Oh lord! The world will be lost, the world will perish! For the mind of the Blessed One Vipassī, the perfected one, the fully awakened Buddha, inclines to remaining passive, not to teaching the Dhamma.’
Then, as easily as a strong person would extend or contract their arm, he vanished from the realm of divinity and reappeared in front of the Buddha Vipassī.
He arranged his robe over one shoulder, knelt on his right knee, raised his cupped palms toward the Buddha Vipassī, and said,
‘Sir, let the Blessed One teach the Dhamma! Let the Holy One teach the Dhamma!
There are beings with little dust in their eyes. They’re in decline because they haven’t heard the teaching.
There will be those who understand the teaching!’
When he said this, the Buddha Vipassī said to him,
‘I too thought this, Divinity,
“Why don’t I teach the Dhamma?”
Then it occurred to me,
“If I were to teach this principle, others might not understand me, which would be wearying and troublesome for me.”
So, as I reflected like this, my mind inclined to remaining passive, not to teaching the Dhamma.’
For a second time …
For a third time that Great Divinity begged the Buddha to teach.
Then, understanding the Divinity’s invitation, the Buddha Vipassī surveyed the world with the eye of a Buddha, out of his compassion for sentient beings.
And he saw sentient beings with little dust in their eyes, and some with much dust in their eyes; with keen faculties and with weak faculties, with good qualities and with bad qualities, easy to teach and hard to teach. And some of them lived seeing the danger in the fault to do with the next world, while others did not.
It’s like a pool with blue water lilies, or pink or white lotuses. Some of them sprout and grow in the water without rising above it, thriving underwater. Some of them sprout and grow in the water reaching the water’s surface. And some of them sprout and grow in the water but rise up above the water and stand with no water clinging to them.
In the same way, the Buddha Vipassī saw sentient beings with little dust in their eyes, and some with much dust in their eyes.
Then that Great Divinity, knowing the Buddha Vipassī’s train of thought, addressed him in verse:
‘Standing high on a rocky mountain,
you can see the people all around.
In just the same way, All-seer, so intelligent,
having ascended the Temple of Truth,
rid of sorrow, look upon the people
swamped with sorrow, <j>overcome by rebirth and old age.
Rise, hero! Victor in battle, caravan leader,
wander the world free of debt.
Let the Blessed One teach the Dhamma!
There will be those who understand!’
Then the Buddha Vipassī addressed that Great Divinity in verse:
‘Flung open are the doors to freedom from death!
Let those with ears to hear commit to faith.
Thinking it would be troublesome, Divinity, <j>I did not teach
the sophisticated, sublime Dhamma among mankind.’
Then the Great Divinity, knowing that his request for the Buddha Vipassī to teach the Dhamma had been granted, bowed and respectfully circled him, keeping him on his right, before vanishing right there.
13. The Chief Disciples
Then it occurred to the Blessed One Vipassī, the perfected one, the fully awakened Buddha,
‘Who should I teach first of all?
Who will quickly understand this teaching?’
Then he thought,
‘That Khaṇḍa, the king’s son, and Tissa, the high priest’s son, are astute, competent, intelligent, and have long had little dust in their eyes.
Why don’t I teach them first of all? They will quickly understand this teaching.’
Then, as easily as a strong person would extend or contract their arm, he vanished from the tree of awakening and reappeared near the capital city of Bandhumatī, in the deer park named Sanctuary.
Then the Buddha Vipassī addressed the park keeper,
‘My dear park keeper, please enter the city and say this to the king’s son Khaṇḍa and the high priest’s son Tissa:
“Sirs, the Blessed One Vipassī, the perfected one, the fully awakened Buddha, has arrived at Bandhumatī and is staying in the deer park named Sanctuary. He wishes to see you.”’
‘Yes, sir,’ replied the park keeper, and did as he was asked.
Then the king’s son Khaṇḍa and the high priest’s son Tissa had the finest carriages harnessed. Then they mounted a fine carriage and, along with other fine carriages, set out from Bandhumatī for the Sanctuary.
They went by carriage as far as the terrain allowed, then descended and approached the Buddha Vipassī on foot. They bowed and sat down to one side.
The Buddha Vipassī taught them step by step, with
a talk on giving, ethical conduct, and heaven. He revealed the drawbacks of sensual pleasures, so sordid and corrupt, and the benefit of renunciation.
And when he knew that their minds were ready, pliable, rid of hindrances, elated, and confident he revealed the special teaching of the Buddhas:
suffering, its origin, its cessation, and the path.
Just as a clean cloth rid of stains would properly absorb dye,
in that very seat the stainless, immaculate vision of the Dhamma arose in the king’s son Khaṇḍa and the high priest’s son Tissa:
‘Everything that is liable to arise is liable to cease.’
They saw, attained, understood, and fathomed the Dhamma. They went beyond doubt, got rid of indecision, and became self-assured and independent of others regarding the Teacher’s instructions. They said to the Buddha Vipassī,
‘Excellent, sir! Excellent!
As if he were righting the overturned, or revealing the hidden, or pointing out the path to the lost, or lighting a lamp in the dark so people with clear eyes can see what’s there, the Buddha has made the teaching clear in many ways.
We go for refuge to the Blessed One and to the teaching.
Sir, may we receive the going forth and ordination in the Buddha’s presence?’
And they received the going forth, the ordination in the Buddha Vipassī’s presence.
Then the Buddha Vipassī educated, encouraged, fired up, and inspired them with a Dhamma talk.
He revealed the drawbacks of conditioned phenomena, so sordid and corrupt, and the benefit of extinguishment.
Being taught like this their minds were soon freed from defilements by not grasping.
14. The Going Forth of the Large Crowd
A large crowd of 84,000 people in the capital of Bandhumatī heard
that the Blessed One Vipassī, the perfected one, the fully awakened Buddha, had arrived at Bandhumatī and was staying in the deer park named Sanctuary.
And they heard that the king’s son Khaṇḍa and the high priest’s son Tissa had shaved off their hair and beard, dressed in ocher robes, and gone forth from the lay life to homelessness in the Buddha’s presence.
It occurred to them,
‘This must be no ordinary teaching and training, no ordinary going forth in which the king’s son Khaṇḍa and the high priest’s son Tissa have gone forth.
If even they go forth, why don’t we do the same?’
Then those 84,000 people left Bandhumatī for the deer park named Sanctuary, where they approached the Buddha Vipassī, bowed and sat down to one side.
The Buddha Vipassī taught them step by step, with
a talk on giving, ethical conduct, and heaven. He revealed the drawbacks of sensual pleasures, so sordid and corrupt, and the benefit of renunciation.
And when he knew that their minds were ready, pliable, rid of hindrances, elated, and confident he revealed the special teaching of the Buddhas:
suffering, its origin, its cessation, and the path.
Just as a clean cloth rid of stains would properly absorb dye,
in that very seat the stainless, immaculate vision of the Dhamma arose in those 84,000 people:
‘Everything that is liable to arise is liable to cease.’
They saw, attained, understood, and fathomed the Dhamma. They went beyond doubt, got rid of indecision, and became self-assured and independent of others regarding the Teacher’s instructions. They said to the Buddha Vipassī,
‘Excellent, sir! Excellent!’
And just like Khaṇḍa and Tissa they asked for and received ordination. Then the Buddha taught them further.
Being taught like this their minds were soon freed from defilements by not grasping.
15. The 84,000 Who Had Gone Forth Previously
The 84,000 people who had gone forth previously also heard:
‘It seems the Blessed One Vipassī, the perfected one, the fully awakened Buddha, has arrived at Bandhumatī and is staying in the deer park named Sanctuary. And he is teaching the Dhamma!’
Then they too went to the Buddha Vipassī, realized the Dhamma, went forth, and became freed from defilements.
16. The Allowance to Wander
Now at that time a large Saṅgha of 6,800,000 mendicants were residing at Bandhumatī.
As the Buddha Vipassī was in private retreat this thought came to his mind,
‘The Saṅgha residing at Bandhumatī now is large. What if I was to urge them:
“Wander forth, mendicants, for the welfare and happiness of the people, out of sympathy for the world, for the benefit, welfare, and happiness of gods and humans.
Let not two go by one road.
Teach the Dhamma that’s good in the beginning, good in the middle, and good in the end, meaningful and well-phrased. And reveal a spiritual practice that’s entirely full and pure.
There are beings with little dust in their eyes. They’re in decline because they haven’t heard the teaching.
There will be those who understand the teaching!
But when six years have passed, you must all come to Bandhumatī to recite the monastic code.”’
Then a certain Great Divinity, knowing the Buddha Vipassī’s train of thought, as easily as a strong person would extend or contract their arm, vanished from the realm of divinity and reappeared in front of the Buddha Vipassī.
He arranged his robe over one shoulder, raised his cupped palms toward the Buddha Vipassī, and said,
‘That’s so true, Blessed One! That’s so true, Holy One!
The Saṅgha residing at Bandhumatī now is large. Please urge them to wander, as you thought.
And sir, I’ll make sure that when six years have passed the mendicants will return to Bandhumatī to recite the monastic code.’
That is what that Great Divinity said.
Then he bowed and respectfully circled the Buddha Vipassī, keeping him on his right, before vanishing right there.
Then in the late afternoon, the Buddha Vipassī came out of retreat and addressed the mendicants, telling them all that had happened. Then he said,
‘Wander forth, mendicants, for the welfare and happiness of the people, out of sympathy for the world, for the benefit, welfare, and happiness of gods and humans.
Let not two go by one road.
Teach the Dhamma that’s good in the beginning, good in the middle, and good in the end, meaningful and well-phrased. And reveal a spiritual practice that’s entirely full and pure.
There are beings with little dust in their eyes. They’re in decline because they haven’t heard the teaching.
There will be those who understand the teaching!
But when six years have passed, you must all come to Bandhumatī to recite the monastic code.’
Then most of the mendicants left to wander the country that very day.
Now at that time there were 84,000 monasteries in the Black Plum Tree Land.
And when the first year came to an end the deities raised the cry:
‘Good fellows, the first year has ended.
Now five years are left.
When five years have passed, you must all go to Bandhumatī to recite the monastic code.’
And when the second year …
the third year …
the fourth year …
the fifth year came to an end, the deities raised the cry:
‘Good fellows, the fifth year has ended.
Now one year is left.
When one year has passed, you must all go to Bandhumatī to recite the monastic code.’
And when the sixth year came to an end the deities raised the cry:
‘Good fellows, the sixth year has ended.
Now is the time that you must go to Bandhumatī to recite the monastic code.’
Then that very day the mendicants went to Bandhumatī to recite the monastic code. Some went by their own psychic power, and some by the psychic power of the deities.
And there the Blessed One Vipassī, the perfected one, the fully awakened Buddha, recited the monastic code thus:
‘Patient acceptance is the ultimate fervor.
Extinguishment is the ultimate, say the Buddhas.
No true renunciate injures another,
nor does an ascetic hurt another.
Not to do any evil;
to embrace the good;
to purify one’s mind:
this is the instruction of the Buddhas.
Not speaking ill nor doing harm;
restraint in the monastic code;
moderation in eating;
staying in remote lodgings;
commitment to the higher mind - this is the instruction of the Buddhas.’
17. Being Informed by Deities
This one time, mendicants, I was staying near Ukkaṭṭhā in the Subhaga Forest at the root of a magnificent sal tree.
As I was in private retreat this thought came to mind,
‘It’s not easy to find an abode of sentient beings where I haven’t previously abided in all this long time, except the gods of the pure abodes.
Why don’t I go to see them?’
Then, as easily as a strong person would extend or contract their arm, I vanished from the Subhaga Forest and reappeared with the gods of Aviha.
In that order of gods, many thousands, many hundreds of thousands of deities approached me, bowed, stood to one side, and said to me,
‘Ninety-one eons ago, good fellow, the Buddha Vipassī arose in the world, perfected and fully awakened.
He was born as an aristocrat into an aristocrat family.
Koṇḍañña was his clan.
He lived for 80,000 years.
He was awakened at the root of a patala tree.
He had a fine pair of chief disciples named Khaṇḍa and Tissa.
He had three gatherings of disciples - one of 6,800,000, one of 100,000, and one of 80,000 - all of them mendicants who had ended their defilements.
He had as chief attendant a mendicant named Asoka.
His father was King Bandhumā,
his birth mother was Queen Bandhumatī,
and their capital city was named Bandhumatī.
And such was his renunciation, such his going forth, such his striving, such his awakening, and such his rolling forth of the Wheel of Dhamma.
And good fellow, after leading the spiritual life under that Buddha Vipassī we lost our desire for sensual pleasures and were reborn here.’
And other deities came and similarly recounted the details of the Buddhas Sikhī, Vessabhū, Kakusandha, Koṇāgamana, and Kassapa.
In that order of gods, many thousands, many hundreds of thousands of deities approached me, bowed, stood to one side, and said to me,
‘In the present fortunate eon, good fellow, you have arisen in the world, perfected and fully awakened.
You were born as an aristocrat into an aristocrat family.
Gotama is your clan.
For you the lifespan is short, brief, and fleeting. A long life is a hundred years or a little more.
You were awakened at the root of a peepal tree.
You have a fine pair of chief disciples named Sāriputta and Moggallāna.
You have had one gathering of disciples - 1,250 mendicants who had ended their defilements.
You have as chief attendant a mendicant named Ānanda.
Your father was King Suddhodana,
your birth mother was Queen Māyā,
and your capital city was Kapilavatthu.
And such was your renunciation, such your going forth, such your striving, such your awakening, and such your rolling forth of the Wheel of Dhamma.
And good fellow, after leading the spiritual life under you we lost our desire for sensual pleasures and were reborn here.’
Then together with the gods of Aviha I went to see the gods of Atappa …
the gods fair to see …
and the fair seeing gods. Then together with all these gods I went to see the gods of Akaniṭṭha, where we had a similar conversation.
And that is how the Realized One is able to recollect the birth, names, clans, lifespan, chief disciples, and gatherings of disciples of the Buddhas of the past who have become fully quenched, cut off proliferation, cut off the course, finished off the cycle, and passed beyond all suffering. It is both because I have clearly penetrated the principle of the teachings,
and also because the deities told me.”
That is what the Buddha said.
Satisfied, the mendicants approved what the Buddha said.

Pali

Dīgha Nikāya 14
Mahāpadānasutta
1. Pubbenivāsapaṭisaṁyuttakathā
Evaṁ me sutaṁ - ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme karerikuṭikāyaṁ.
Atha kho sambahulānaṁ bhikkhūnaṁ pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkantānaṁ karerimaṇḍalamāḷe sannisinnānaṁ sannipatitānaṁ pubbenivāsapaṭisaṁyuttā dhammī kathā udapādi:
“itipi pubbenivāso, itipi pubbenivāso”ti.
Assosi kho bhagavā dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya tesaṁ bhikkhūnaṁ imaṁ kathāsallāpaṁ.
Atha kho bhagavā uṭṭhāyāsanā yena karerimaṇḍalamāḷo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi, nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi:
“kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā; kā ca pana vo antarākathā vippakatā”ti?
Evaṁ vutte, te bhikkhū bhagavantaṁ etadavocuṁ:
“idha, bhante, amhākaṁ pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkantānaṁ karerimaṇḍalamāḷe sannisinnānaṁ sannipatitānaṁ pubbenivāsapaṭisaṁyuttā dhammī kathā udapādi:
‘itipi pubbenivāso itipi pubbenivāso’ti.
Ayaṁ kho no, bhante, antarākathā vippakatā. Atha bhagavā anuppatto”ti.
“Iccheyyātha no tumhe, bhikkhave, pubbenivāsapaṭisaṁyuttaṁ dhammiṁ kathaṁ sotun”ti?
“Etassa, bhagavā, kālo; etassa, sugata, kālo;
yaṁ bhagavā pubbenivāsapaṭisaṁyuttaṁ dhammiṁ kathaṁ kareyya, bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī”ti.
“Tena hi, bhikkhave, suṇātha sādhukaṁ manasi karotha bhāsissāmī”ti.
“Evaṁ, bhante”ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.
Bhagavā etadavoca:
“Ito so, bhikkhave, ekanavutikappe yaṁ vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho loke udapādi.
Ito so, bhikkhave, ekatiṁse kappe yaṁ sikhī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho loke udapādi.
Tasmiññeva kho, bhikkhave, ekatiṁse kappe vessabhū bhagavā arahaṁ sammāsambuddho loke udapādi.
Imasmiññeva kho, bhikkhave, bhaddakappe kakusandho bhagavā arahaṁ sammāsambuddho loke udapādi.
Imasmiññeva kho, bhikkhave, bhaddakappe koṇāgamano bhagavā arahaṁ sammāsambuddho loke udapādi.
Imasmiññeva kho, bhikkhave, bhaddakappe kassapo bhagavā arahaṁ sammāsambuddho loke udapādi.
Imasmiññeva kho, bhikkhave, bhaddakappe ahaṁ etarahi arahaṁ sammāsambuddho loke uppanno.
Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi.
Sikhī, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi.
Vessabhū, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi.
Kakusandho, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho brāhmaṇo jātiyā ahosi, brāhmaṇakule udapādi.
Koṇāgamano, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho brāhmaṇo jātiyā ahosi, brāhmaṇakule udapādi.
Kassapo, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho brāhmaṇo jātiyā ahosi, brāhmaṇakule udapādi.
Ahaṁ, bhikkhave, etarahi arahaṁ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosiṁ, khattiyakule uppanno.
Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi.
Sikhī, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi.
Vessabhū, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi.
Kakusandho, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho kassapo gottena ahosi.
Koṇāgamano, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho kassapo gottena ahosi.
Kassapo, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho kassapo gottena ahosi.
Ahaṁ, bhikkhave, etarahi arahaṁ sammāsambuddho gotamo gottena ahosiṁ.
Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asītivassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi.
Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa sattativassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi.
Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa saṭṭhivassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi.
Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa cattālīsavassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi.
Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tiṁsavassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi.
Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa vīsativassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi.
Mayhaṁ, bhikkhave, etarahi appakaṁ āyuppamāṇaṁ parittaṁ lahukaṁ; yo ciraṁ jīvati, so vassasataṁ appaṁ vā bhiyyo.
Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho pāṭaliyā mūle abhisambuddho.
Sikhī, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho puṇḍarīkassa mūle abhisambuddho.
Vessabhū, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho sālassa mūle abhisambuddho.
Kakusandho, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho sirīsassa mūle abhisambuddho.
Koṇāgamano, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho udumbarassa mūle abhisambuddho.
Kassapo, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho nigrodhassa mūle abhisambuddho.
Ahaṁ, bhikkhave, etarahi arahaṁ sammāsambuddho assatthassa mūle abhisambuddho.
Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa khaṇḍatissaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa abhibhūsambhavaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa soṇuttaraṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa vidhurasañjīvaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa bhiyyosuttaraṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tissabhāradvājaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
Mayhaṁ, bhikkhave, etarahi sāriputtamoggallānaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ. Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi bhikkhusatasahassaṁ, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni. Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.
Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ. Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi bhikkhusatasahassaṁ, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi sattatibhikkhusahassāni. Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.
Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ. Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi sattatibhikkhusahassāni, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi saṭṭhibhikkhusahassāni. Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.
Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi cattālīsabhikkhusahassāni. Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ayaṁ eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.
Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi tiṁsabhikkhusahassāni. Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ayaṁ eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.
Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi vīsatibhikkhusahassāni. Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ayaṁ eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.
Mayhaṁ, bhikkhave, etarahi eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni. Mayhaṁ, bhikkhave, ayaṁ eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.
Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asoko nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.
Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa khemaṅkaro nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.
Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa upasanto nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.
Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa buddhijo nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.
Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa sotthijo nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.
Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa sabbamitto nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.
Mayhaṁ, bhikkhave, etarahi ānando nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.
Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa bandhumā nāma rājā pitā ahosi.
Bandhumatī nāma devī mātā ahosi janetti.
Bandhumassa rañño bandhumatī nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi.
Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa aruṇo nāma rājā pitā ahosi.
Pabhāvatī nāma devī mātā ahosi janetti.
Aruṇassa rañño aruṇavatī nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi.
Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa suppatito nāma rājā pitā ahosi.
Vassavatī nāma devī mātā ahosi janetti.
Suppatitassa rañño anomaṁ nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi.
Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa aggidatto nāma brāhmaṇo pitā ahosi.
Visākhā nāma brāhmaṇī mātā ahosi janetti.
Tena kho pana, bhikkhave, samayena khemo nāma rājā ahosi.
Khemassa rañño khemavatī nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi.
Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa yaññadatto nāma brāhmaṇo pitā ahosi.
Uttarā nāma brāhmaṇī mātā ahosi janetti.
Tena kho pana, bhikkhave, samayena sobho nāma rājā ahosi.
Sobhassa rañño sobhavatī nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi.
Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa brahmadatto nāma brāhmaṇo pitā ahosi.
Dhanavatī nāma brāhmaṇī mātā ahosi janetti.
Tena kho pana, bhikkhave, samayena kikī nāma rājā ahosi.
Kikissa rañño bārāṇasī nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi.
Mayhaṁ, bhikkhave, etarahi suddhodano nāma rājā pitā ahosi.
Māyā nāma devī mātā ahosi janetti.
Kapilavatthu nāma nagaraṁ rājadhānī ahosī”ti.
Idamavoca bhagavā.
Idaṁ vatvāna sugato uṭṭhāyāsanā vihāraṁ pāvisi.
Atha kho tesaṁ bhikkhūnaṁ acirapakkantassa bhagavato ayamantarākathā udapādi:
“acchariyaṁ, āvuso, abbhutaṁ, āvuso, tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā.
Yatra hi nāma tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarissati, nāmatopi anussarissati, gottatopi anussarissati, āyuppamāṇatopi anussarissati, sāvakayugatopi anussarissati, sāvakasannipātatopi anussarissati:
‘evaṁjaccā te bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te bhagavanto ahesuṁ itipī’”ti.
“Kiṁ nu kho, āvuso, tathāgatasseva nu kho esā dhammadhātu suppaṭividdhā, yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati: ‘evaṁjaccā te bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te bhagavanto ahesuṁ itipī’ti,
udāhu devatā tathāgatassa etamatthaṁ ārocesuṁ, yena tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati: ‘evaṁjaccā te bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te bhagavanto ahesuṁ itipī’”ti.
Ayañca hidaṁ tesaṁ bhikkhūnaṁ antarākathā vippakatā hoti.
Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṁ paṭisallānā vuṭṭhito yena karerimaṇḍalamāḷo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi.
Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi:
“kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā; kā ca pana vo antarākathā vippakatā”ti?
Evaṁ vutte, te bhikkhū bhagavantaṁ etadavocuṁ:
“idha, bhante, amhākaṁ acirapakkantassa bhagavato ayaṁ antarākathā udapādi:
‘acchariyaṁ, āvuso, abbhutaṁ, āvuso, tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā.
Yatra hi nāma tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarissati, nāmatopi anussarissati, gottatopi anussarissati, āyuppamāṇatopi anussarissati, sāvakayugatopi anussarissati, sāvakasannipātatopi anussarissati:
“evaṁjaccā te bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te bhagavanto ahesuṁ itipī”ti.
Kiṁ nu kho, āvuso, tathāgatasseva nu kho esā dhammadhātu suppaṭividdhā, yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati:
“evaṁjaccā te bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te bhagavanto ahesuṁ itipī”ti.
Udāhu devatā tathāgatassa etamatthaṁ ārocesuṁ, yena tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati:
“evaṁjaccā te bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te bhagavanto ahesuṁ itipī”’ti?
Ayaṁ kho no, bhante, antarākathā vippakatā, atha bhagavā anuppatto”ti.
“Tathāgatassevesā, bhikkhave, dhammadhātu suppaṭividdhā, yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati:
‘evaṁjaccā te bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te bhagavanto ahesuṁ itipī’ti.
Devatāpi tathāgatassa etamatthaṁ ārocesuṁ, yena tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati:
‘evaṁjaccā te bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te bhagavanto ahesuṁ itipī’ti.
Iccheyyātha no tumhe, bhikkhave, bhiyyoso mattāya pubbenivāsapaṭisaṁyuttaṁ dhammiṁ kathaṁ sotun”ti?
“Etassa, bhagavā, kālo; etassa, sugata, kālo;
yaṁ bhagavā bhiyyoso mattāya pubbenivāsapaṭisaṁyuttaṁ dhammiṁ kathaṁ kareyya, bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī”ti.
“Tena hi, bhikkhave, suṇātha, sādhukaṁ manasi karotha, bhāsissāmī”ti.
“Evaṁ, bhante”ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.
Bhagavā etadavoca:
“Ito so, bhikkhave, ekanavutikappe yaṁ vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho loke udapādi.
Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi.
Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi.
Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asītivassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi.
Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho pāṭaliyā mūle abhisambuddho.
Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa khaṇḍatissaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ.
Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi bhikkhusatasahassaṁ, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni.
Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.
Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asoko nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.
Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa bandhumā nāma rājā pitā ahosi.
Bandhumatī nāma devī mātā ahosi janetti.
Bandhumassa rañño bandhumatī nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi.
2. Bodhisattadhammatā
Atha kho, bhikkhave, vipassī bodhisatto tusitā kāyā cavitvā sato sampajāno mātukucchiṁ okkami.
Ayamettha dhammatā.
Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto tusitā kāyā cavitvā mātukucchiṁ okkamati.
Atha sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati atikkammeva devānaṁ devānubhāvaṁ.
Yāpi tā lokantarikā aghā asaṁvutā andhakārā andhakāratimisā, yatthapime candimasūriyā evaṁmahiddhikā evaṁmahānubhāvā ābhāya nānubhonti, tatthapi appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati atikkammeva devānaṁ devānubhāvaṁ.
Yepi tattha sattā upapannā, tepi tenobhāsena aññamaññaṁ sañjānanti: ‘aññepi kira, bho, santi sattā idhūpapannā’ti.
Ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhati. Appamāṇo ca uḷāro obhāso loke pātubhavati atikkammeva devānaṁ devānubhāvaṁ.
Ayamettha dhammatā.
Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṁ okkanto hoti, cattāro naṁ devaputtā catuddisaṁ rakkhāya upagacchanti: ‘mā naṁ bodhisattaṁ vā bodhisattamātaraṁ vā manusso vā amanusso vā koci vā viheṭhesī’ti.
Ayamettha dhammatā.
Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṁ okkanto hoti, pakatiyā sīlavatī bodhisattamātā hoti, viratā pāṇātipātā, viratā adinnādānā, viratā kāmesumicchācārā, viratā musāvādā, viratā surāmerayamajjappamādaṭṭhānā.
Ayamettha dhammatā.
Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṁ okkanto hoti, na bodhisattamātu purisesu mānasaṁ uppajjati kāmaguṇūpasaṁhitaṁ, anatikkamanīyā ca bodhisattamātā hoti kenaci purisena rattacittena.
Ayamettha dhammatā.
Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṁ okkanto hoti, lābhinī bodhisattamātā hoti pañcannaṁ kāmaguṇānaṁ. Sā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricāreti.
Ayamettha dhammatā.
Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṁ okkanto hoti, na bodhisattamātu kocideva ābādho uppajjati. Sukhinī bodhisattamātā hoti akilantakāyā, bodhisattañca bodhisattamātā tirokucchigataṁ passati sabbaṅgapaccaṅgiṁ ahīnindriyaṁ.
Seyyathāpi, bhikkhave, maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṁso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno. Tatrāssa suttaṁ āvutaṁ nīlaṁ vā pītaṁ vā lohitaṁ vā odātaṁ vā paṇḍusuttaṁ vā.
Tamenaṁ cakkhumā puriso hatthe karitvā paccavekkheyya: ‘ayaṁ kho maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṁso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno. Tatridaṁ suttaṁ āvutaṁ nīlaṁ vā pītaṁ vā lohitaṁ vā odātaṁ vā paṇḍusuttaṁ vā’ti.
Evameva kho, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṁ okkanto hoti, na bodhisattamātu kocideva ābādho uppajjati, sukhinī bodhisattamātā hoti akilantakāyā, bodhisattañca bodhisattamātā tirokucchigataṁ passati sabbaṅgapaccaṅgiṁ ahīnindriyaṁ.
Ayamettha dhammatā.
Dhammatā esā, bhikkhave, sattāhajāte bodhisatte bodhisattamātā kālaṁ karoti tusitaṁ kāyaṁ upapajjati.
Ayamettha dhammatā.
Dhammatā esā, bhikkhave, yathā aññā itthikā nava vā dasa vā māse gabbhaṁ kucchinā pariharitvā vijāyanti, na hevaṁ bodhisattaṁ bodhisattamātā vijāyati. Daseva māsāni bodhisattaṁ bodhisattamātā kucchinā pariharitvā vijāyati.
Ayamettha dhammatā.
Dhammatā esā, bhikkhave, yathā aññā itthikā nisinnā vā nipannā vā vijāyanti, na hevaṁ bodhisattaṁ bodhisattamātā vijāyati. Ṭhitāva bodhisattaṁ bodhisattamātā vijāyati.
Ayamettha dhammatā.
Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, devā paṭhamaṁ paṭiggaṇhanti, pacchā manussā.
Ayamettha dhammatā.
Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, appattova bodhisatto pathaviṁ hoti, cattāro naṁ devaputtā paṭiggahetvā mātu purato ṭhapenti: ‘attamanā, devi, hohi; mahesakkho te putto uppanno’ti.
Ayamettha dhammatā.
Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, visadova nikkhamati amakkhito udena amakkhito semhena amakkhito ruhirena amakkhito kenaci asucinā suddho visado.
Seyyathāpi, bhikkhave, maṇiratanaṁ kāsike vatthe nikkhittaṁ neva maṇiratanaṁ kāsikaṁ vatthaṁ makkheti, nāpi kāsikaṁ vatthaṁ maṇiratanaṁ makkheti.
Taṁ kissa hetu?
Ubhinnaṁ suddhattā.
Evameva kho, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, visadova nikkhamati amakkhito, udena amakkhito semhena amakkhito ruhirena amakkhito kenaci asucinā suddho visado.
Ayamettha dhammatā.
Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, dve udakassa dhārā antalikkhā pātubhavanti - ekā sītassa ekā uṇhassa yena bodhisattassa udakakiccaṁ karonti mātu ca.
Ayamettha dhammatā.
Dhammatā esā, bhikkhave, sampatijāto bodhisatto samehi pādehi patiṭṭhahitvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati setamhi chatte anudhāriyamāne, sabbā ca disā anuviloketi, āsabhiṁ vācaṁ bhāsati ‘aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassa, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’ti.
Ayamettha dhammatā.
Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, atha sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati, atikkammeva devānaṁ devānubhāvaṁ.
Yāpi tā lokantarikā aghā asaṁvutā andhakārā andhakāratimisā, yatthapime candimasūriyā evaṁmahiddhikā evaṁmahānubhāvā ābhāya nānubhonti, tatthapi appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati atikkammeva devānaṁ devānubhāvaṁ.
Yepi tattha sattā upapannā, tepi tenobhāsena aññamaññaṁ sañjānanti: ‘aññepi kira, bho, santi sattā idhūpapannā’ti.
Ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhati appamāṇo ca uḷāro obhāso loke pātubhavati atikkammeva devānaṁ devānubhāvaṁ.
Ayamettha dhammatā.
3. Dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇā
Jāte kho pana, bhikkhave, vipassimhi kumāre bandhumato rañño paṭivedesuṁ:
‘putto te, deva, jāto, taṁ devo passatū’ti.
Addasā kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassiṁ kumāraṁ, disvā nemitte brāhmaṇe āmantāpetvā etadavoca:
‘passantu bhonto nemittā brāhmaṇā kumāran’ti.
Addasaṁsu kho, bhikkhave, nemittā brāhmaṇā vipassiṁ kumāraṁ, disvā bandhumantaṁ rājānaṁ etadavocuṁ:
‘attamano, deva, hohi, mahesakkho te putto uppanno, lābhā te, mahārāja, suladdhaṁ te, mahārāja, yassa te kule evarūpo putto uppanno.
Ayañhi, deva, kumāro dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā.
Sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato.
Tassimāni sattaratanāni bhavanti.
Seyyathidaṁ - cakkaratanaṁ hatthiratanaṁ assaratanaṁ maṇiratanaṁ itthiratanaṁ gahapatiratanaṁ pariṇāyakaratanameva sattamaṁ.
Parosahassaṁ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā.
So imaṁ pathaviṁ sāgarapariyantaṁ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati.
Sace kho pana agārasmā anagāriyaṁ pabbajati, arahaṁ hoti sammāsambuddho loke vivaṭacchado.
Katamehi cāyaṁ, deva, kumāro dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā.
Sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato.
Tassimāni sattaratanāni bhavanti.
Seyyathidaṁ - cakkaratanaṁ hatthiratanaṁ assaratanaṁ maṇiratanaṁ itthiratanaṁ gahapatiratanaṁ pariṇāyakaratanameva sattamaṁ.
Parosahassaṁ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā.
So imaṁ pathaviṁ sāgarapariyantaṁ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati.
Sace kho pana agārasmā anagāriyaṁ pabbajati, arahaṁ hoti sammāsambuddho loke vivaṭacchado. Ayañhi, deva, kumāro suppatiṭṭhitapādo. Yaṁ pāyaṁ, deva, kumāro suppatiṭṭhitapādo. Idampissa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṁ bhavati.
Imassa, deva, kumārassa heṭṭhā pādatalesu cakkāni jātāni sahassārāni sanemikāni sanābhikāni sabbākāraparipūrāni. Yampi imassa, deva, kumārassa heṭṭhā pādatalesu cakkāni jātāni sahassārāni sanemikāni sanābhikāni sabbākāraparipūrāni, idampissa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṁ bhavati.
Ayañhi, deva, kumāro āyatapaṇhī …pe…
Ayañhi, deva, kumāro dīghaṅgulī …pe…
Ayañhi, deva, kumāro mudutalunahatthapādo …pe…
Ayañhi, deva kumāro jālahatthapādo …pe…
Ayañhi, deva, kumāro ussaṅkhapādo …pe…
Ayañhi, deva, kumāro eṇijaṅgho …pe…
Ayañhi, deva, kumāro ṭhitakova anonamanto ubhohi pāṇitalehi jaṇṇukāni parimasati parimajjati …pe…
Ayañhi, deva, kumāro kosohitavatthaguyho …pe…
Ayañhi, deva, kumāro suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco …pe…
Ayañhi, deva, kumāro sukhumacchavī; sukhumattā chaviyā rajojallaṁ kāye na upalimpati …pe…
Ayañhi, deva, kumāro ekekalomo; ekekāni lomāni lomakūpesu jātāni …pe…
Ayañhi, deva, kumāro uddhaggalomo; uddhaggāni lomāni jātāni nīlāni añjanavaṇṇāni kuṇḍalāvaṭṭāni dakkhiṇāvaṭṭakajātāni …pe…
Ayañhi, deva, kumāro brahmujugatto …pe…
Ayañhi, deva, kumāro sattussado …pe…
Ayañhi, deva, kumāro sīhapubbaddhakāyo …pe…
Ayañhi, deva, kumāro citantaraṁso …pe…
Ayañhi, deva, kumāro nigrodhaparimaṇḍalo yāvatakvassa kāyo tāvatakvassa byāmo, yāvatakvassa byāmo, tāvatakvassa kāyo …pe…
Ayañhi, deva, kumāro samavaṭṭakkhandho …pe…
Ayañhi, deva, kumāro rasaggasaggī …pe…
Ayañhi, deva, kumāro sīhahanu …pe…
Ayañhi, deva, kumāro cattālīsadanto …pe…
Ayañhi, deva, kumāro samadanto …pe…
Ayañhi, deva, kumāro aviraḷadanto …pe…
Ayañhi, deva, kumāro susukkadāṭho …pe…
Ayañhi, deva, kumāro pahūtajivho …pe…
Ayañhi, deva, kumāro brahmassaro karavīkabhāṇī …pe…
Ayañhi, deva, kumāro abhinīlanetto …pe…
Ayañhi, deva, kumāro gopakhumo …pe…
Imassa, deva, kumārassa uṇṇā bhamukantare jātā odātā mudutūlasannibhā. Yampi imassa, deva, kumārassa uṇṇā bhamukantare jātā odātā mudutūlasannibhā, idampimassa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṁ bhavati.
Ayañhi, deva, kumāro uṇhīsasīso. Yaṁ pāyaṁ, deva, kumāro uṇhīsasīso, idampissa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṁ bhavati.
Imehi kho ayaṁ, deva, kumāro dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā.
Sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato.
Tassimāni sattaratanāni bhavanti.
Seyyathidaṁ - cakkaratanaṁ hatthiratanaṁ assaratanaṁ maṇiratanaṁ itthiratanaṁ gahapatiratanaṁ pariṇāyakaratanameva sattamaṁ.
Parosahassaṁ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā.
So imaṁ pathaviṁ sāgarapariyantaṁ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati.
Sace kho pana agārasmā anagāriyaṁ pabbajati, arahaṁ hoti sammāsambuddho loke vivaṭacchado’ti.
4. Vipassīsamaññā
Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā nemitte brāhmaṇe ahatehi vatthehi acchādāpetvā sabbakāmehi santappesi.
Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassissa kumārassa dhātiyo upaṭṭhāpesi.
Aññā khīraṁ pāyenti, aññā nhāpenti, aññā dhārenti, aññā aṅkena pariharanti.
Jātassa kho pana, bhikkhave, vipassissa kumārassa setacchattaṁ dhārayittha divā ceva rattiñca:
‘mā naṁ sītaṁ vā uṇhaṁ vā tiṇaṁ vā rajo vā ussāvo vā bādhayitthā’ti.
Jāto kho pana, bhikkhave, vipassī kumāro bahuno janassa piyo ahosi manāpo.
Seyyathāpi, bhikkhave, uppalaṁ vā padumaṁ vā puṇḍarīkaṁ vā bahuno janassa piyaṁ manāpaṁ;
evameva kho, bhikkhave, vipassī kumāro bahuno janassa piyo ahosi manāpo.
Svāssudaṁ aṅkeneva aṅkaṁ parihariyati.
Jāto kho pana, bhikkhave, vipassī kumāro mañjussaro ca ahosi vaggussaro ca madhurassaro ca pemaniyassaro ca.
Seyyathāpi, bhikkhave, himavante pabbate karavīkā nāma sakuṇajāti mañjussarā ca vaggussarā ca madhurassarā ca pemaniyassarā ca;
evameva kho, bhikkhave, vipassī kumāro mañjussaro ca ahosi vaggussaro ca madhurassaro ca pemaniyassaro ca.
Jātassa kho pana, bhikkhave, vipassissa kumārassa kammavipākajaṁ dibbacakkhu pāturahosi yena sudaṁ samantā yojanaṁ passati divā ceva rattiñca.
Jāto kho pana, bhikkhave, vipassī kumāro animisanto pekkhati seyyathāpi devā tāvatiṁsā.
‘Animisanto kumāro pekkhatī’ti kho, bhikkhave, vipassissa kumārassa ‘vipassī vipassī’ tveva samaññā udapādi.
Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā atthakaraṇe nisinno vipassiṁ kumāraṁ aṅke nisīdāpetvā atthe anusāsati.
Tatra sudaṁ, bhikkhave, vipassī kumāro pituaṅke nisinno viceyya viceyya atthe panāyati ñāyena.
Viceyya viceyya kumāro atthe panāyati ñāyenāti kho, bhikkhave, vipassissa kumārassa bhiyyoso mattāya ‘vipassī vipassī’ tveva samaññā udapādi.
Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassissa kumārassa tayo pāsāde kārāpesi, ekaṁ vassikaṁ ekaṁ hemantikaṁ ekaṁ gimhikaṁ;
pañca kāmaguṇāni upaṭṭhāpesi.
Tatra sudaṁ, bhikkhave, vipassī kumāro vassike pāsāde cattāro māse nippurisehi tūriyehi paricārayamāno na heṭṭhāpāsādaṁ orohatīti.
Paṭhamabhāṇavāro.
5. Jiṇṇapurisa
Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bahūnaṁ vassānaṁ bahūnaṁ vassasatānaṁ bahūnaṁ vassasahassānaṁ accayena sārathiṁ āmantesi:
‘yojehi, samma sārathi, bhaddāni bhaddāni yānāni uyyānabhūmiṁ gacchāma subhūmidassanāyā’ti.
‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā bhaddāni bhaddāni yānāni yojetvā vipassissa kumārassa paṭivedesi:
‘yuttāni kho te, deva, bhaddāni bhaddāni yānāni,
yassadāni kālaṁ maññasī’ti.
Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bhaddaṁ bhaddaṁ yānaṁ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi uyyānabhūmiṁ niyyāsi.
Addasā kho, bhikkhave, vipassī kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto purisaṁ jiṇṇaṁ gopānasivaṅkaṁ bhoggaṁ daṇḍaparāyanaṁ pavedhamānaṁ gacchantaṁ āturaṁ gatayobbanaṁ.
Disvā sārathiṁ āmantesi:
‘ayaṁ pana, samma sārathi, puriso kiṅkato?
Kesāpissa na yathā aññesaṁ, kāyopissa na yathā aññesan’ti.
‘Eso kho, deva, jiṇṇo nāmā’ti.
‘Kiṁ paneso, samma sārathi, jiṇṇo nāmā’ti?
‘Eso kho, deva, jiṇṇo nāma. Na dāni tena ciraṁ jīvitabbaṁ bhavissatī’ti.
‘Kiṁ pana, samma sārathi, ahampi jarādhammo, jaraṁ anatīto’ti?
‘Tvañca, deva, mayañcamha sabbe jarādhammā, jaraṁ anatītā’ti.
‘Tena hi, samma sārathi, alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā. Itova antepuraṁ paccaniyyāhī’ti.
‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṁ paccaniyyāsi.
Tatra sudaṁ, bhikkhave, vipassī kumāro antepuraṁ gato dukkhī dummano pajjhāyati:
‘dhiratthu kira, bho, jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissatī’ti.
Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā sārathiṁ āmantāpetvā etadavoca:
‘kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha? Kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti?
‘Na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti.
‘Kiṁ pana, samma sārathi, addasa kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto’ti?
‘Addasā kho, deva, kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto purisaṁ jiṇṇaṁ gopānasivaṅkaṁ bhoggaṁ daṇḍaparāyanaṁ pavedhamānaṁ gacchantaṁ āturaṁ gatayobbanaṁ.
Disvā maṁ etadavoca:
“ayaṁ pana, samma sārathi, puriso kiṅkato, kesāpissa na yathā aññesaṁ, kāyopissa na yathā aññesan”ti?
“Eso kho, deva, jiṇṇo nāmā”ti.
“Kiṁ paneso, samma sārathi, jiṇṇo nāmā”ti?
“Eso kho, deva, jiṇṇo nāma na dāni tena ciraṁ jīvitabbaṁ bhavissatī”ti.
“Kiṁ pana, samma sārathi, ahampi jarādhammo, jaraṁ anatīto”ti?
“Tvañca, deva, mayañcamha sabbe jarādhammā, jaraṁ anatītā”ti.
“Tena hi, samma sārathi, alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṁ paccaniyyāhī”ti.
“Evaṁ, devā”ti kho ahaṁ, deva, vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṁ paccaniyyāsiṁ.
So kho, deva, kumāro antepuraṁ gato dukkhī dummano pajjhāyati:
“dhiratthu kira, bho, jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissatī”’ti.
6. Byādhitapurisa
Atha kho, bhikkhave, bandhumassa rañño etadahosi:
‘Mā heva kho vipassī kumāro na rajjaṁ kāresi, mā heva vipassī kumāro agārasmā anagāriyaṁ pabbaji, mā heva nemittānaṁ brāhmaṇānaṁ saccaṁ assa vacanan’ti.
Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassissa kumārassa bhiyyoso mattāya pañca kāmaguṇāni upaṭṭhāpesi:
‘yathā vipassī kumāro rajjaṁ kareyya, yathā vipassī kumāro na agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyya, yathā nemittānaṁ brāhmaṇānaṁ micchā assa vacanan’ti.
Tatra sudaṁ, bhikkhave, vipassī kumāro pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti.
Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bahūnaṁ vassānaṁ …pe…
Addasā kho, bhikkhave, vipassī kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto purisaṁ ābādhikaṁ dukkhitaṁ bāḷhagilānaṁ sake muttakarīse palipannaṁ semānaṁ aññehi vuṭṭhāpiyamānaṁ aññehi saṁvesiyamānaṁ.
Disvā sārathiṁ āmantesi:
‘ayaṁ pana, samma sārathi, puriso kiṅkato?
Akkhīnipissa na yathā aññesaṁ, saropissa na yathā aññesan’ti?
‘Eso kho, deva, byādhito nāmā’ti.
‘Kiṁ paneso, samma sārathi, byādhito nāmā’ti?
‘Eso kho, deva, byādhito nāma appeva nāma tamhā ābādhā vuṭṭhaheyyā’ti.
‘Kiṁ pana, samma sārathi, ahampi byādhidhammo, byādhiṁ anatīto’ti?
‘Tvañca, deva, mayañcamha sabbe byādhidhammā, byādhiṁ anatītā’ti.
‘Tena hi, samma sārathi, alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṁ paccaniyyāhī’ti.
‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṁ paccaniyyāsi.
Tatra sudaṁ, bhikkhave, vipassī kumāro antepuraṁ gato dukkhī dummano pajjhāyati:
‘dhiratthu kira, bho, jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissati, byādhi paññāyissatī’ti.
Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā sārathiṁ āmantāpetvā etadavoca:
‘kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti?
‘Na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti.
‘Kiṁ pana, samma sārathi, addasa kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto’ti?
‘Addasā kho, deva, kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto purisaṁ ābādhikaṁ dukkhitaṁ bāḷhagilānaṁ sake muttakarīse palipannaṁ semānaṁ aññehi vuṭṭhāpiyamānaṁ aññehi saṁvesiyamānaṁ.
Disvā maṁ etadavoca:
“ayaṁ pana, samma sārathi, puriso kiṅkato, akkhīnipissa na yathā aññesaṁ, saropissa na yathā aññesan”ti?
“Eso kho, deva, byādhito nāmā”ti.
“Kiṁ paneso, samma sārathi, byādhito nāmā”ti?
“Eso kho, deva, byādhito nāma appeva nāma tamhā ābādhā vuṭṭhaheyyā”ti.
“Kiṁ pana, samma sārathi, ahampi byādhidhammo, byādhiṁ anatīto”ti?
“Tvañca, deva, mayañcamha sabbe byādhidhammā, byādhiṁ anatītā”ti.
“Tena hi, samma sārathi, alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṁ paccaniyyāhī”ti.
“Evaṁ, devā”ti kho ahaṁ, deva, vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṁ paccaniyyāsiṁ.
So kho, deva, kumāro antepuraṁ gato dukkhī dummano pajjhāyati:
“dhiratthu kira, bho, jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissati, byādhi paññāyissatī”’ti.
7. Kālaṅkatapurisa
Atha kho, bhikkhave, bandhumassa rañño etadahosi:
‘mā heva kho vipassī kumāro na rajjaṁ kāresi, mā heva vipassī kumāro agārasmā anagāriyaṁ pabbaji, mā heva nemittānaṁ brāhmaṇānaṁ saccaṁ assa vacanan’ti.
Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassissa kumārassa bhiyyoso mattāya pañca kāmaguṇāni upaṭṭhāpesi:
‘yathā vipassī kumāro rajjaṁ kareyya, yathā vipassī kumāro na agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyya, yathā nemittānaṁ brāhmaṇānaṁ micchā assa vacanan’ti.
Tatra sudaṁ, bhikkhave, vipassī kumāro pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti.
Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bahūnaṁ vassānaṁ …pe…
Addasā kho, bhikkhave, vipassī kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto mahājanakāyaṁ sannipatitaṁ nānārattānañca dussānaṁ vilātaṁ kayiramānaṁ.
Disvā sārathiṁ āmantesi:
‘kiṁ nu kho so, samma sārathi, mahājanakāyo sannipatito nānārattānañca dussānaṁ vilātaṁ kayiratī’ti?
‘Eso kho, deva, kālaṅkato nāmā’ti.
‘Tena hi, samma sārathi, yena so kālaṅkato tena rathaṁ pesehī’ti.
‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā yena so kālaṅkato tena rathaṁ pesesi.
Addasā kho, bhikkhave, vipassī kumāro petaṁ kālaṅkataṁ, disvā sārathiṁ āmantesi:
‘kiṁ panāyaṁ, samma sārathi, kālaṅkato nāmā’ti?
‘Eso kho, deva, kālaṅkato nāma. Na dāni taṁ dakkhanti mātā vā pitā vā aññe vā ñātisālohitā, sopi na dakkhissati mātaraṁ vā pitaraṁ vā aññe vā ñātisālohite’ti.
‘Kiṁ pana, samma sārathi, ahampi maraṇadhammo maraṇaṁ anatīto;
mampi na dakkhanti devo vā devī vā aññe vā ñātisālohitā;
ahampi na dakkhissāmi devaṁ vā deviṁ vā aññe vā ñātisālohite’ti?
‘Tvañca, deva, mayañcamha sabbe maraṇadhammā maraṇaṁ anatītā;
tampi na dakkhanti devo vā devī vā aññe vā ñātisālohitā;
tvampi na dakkhissasi devaṁ vā deviṁ vā aññe vā ñātisālohite’ti.
‘Tena hi, samma sārathi, alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṁ paccaniyyāhī’ti.
‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṁ paccaniyyāsi.
Tatra sudaṁ, bhikkhave, vipassī kumāro antepuraṁ gato dukkhī dummano pajjhāyati:
‘dhiratthu kira, bho, jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissati, byādhi paññāyissati, maraṇaṁ paññāyissatī’ti.
Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā sārathiṁ āmantāpetvā etadavoca:
‘kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti?
‘Na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti.
‘Kiṁ pana, samma sārathi, addasa kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto’ti?
‘Addasā kho, deva, kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto mahājanakāyaṁ sannipatitaṁ nānārattānañca dussānaṁ vilātaṁ kayiramānaṁ.
Disvā maṁ etadavoca:
“kiṁ nu kho so, samma sārathi, mahājanakāyo sannipatito nānārattānañca dussānaṁ vilātaṁ kayiratī”ti?
“Eso kho, deva, kālaṅkato nāmā”ti.
“Tena hi, samma sārathi, yena so kālaṅkato tena rathaṁ pesehī”ti.
“Evaṁ, devā”ti kho ahaṁ, deva, vipassissa kumārassa paṭissutvā yena so kālaṅkato tena rathaṁ pesesiṁ.
Addasā kho, deva, kumāro petaṁ kālaṅkataṁ, disvā maṁ etadavoca:
“kiṁ panāyaṁ, samma sārathi, kālaṅkato nāmā”ti?
“Eso kho, deva, kālaṅkato nāma.
Na dāni taṁ dakkhanti mātā vā pitā vā aññe vā ñātisālohitā, sopi na dakkhissati mātaraṁ vā pitaraṁ vā aññe vā ñātisālohite”ti.
“Kiṁ pana, samma sārathi, ahampi maraṇadhammo maraṇaṁ anatīto;
mampi na dakkhanti devo vā devī vā aññe vā ñātisālohitā;
ahampi na dakkhissāmi devaṁ vā deviṁ vā aññe vā ñātisālohite”ti?
“Tvañca, deva, mayañcamha sabbe maraṇadhammā maraṇaṁ anatītā;
tampi na dakkhanti devo vā devī vā aññe vā ñātisālohitā, tvampi na dakkhissasi devaṁ vā deviṁ vā aññe vā ñātisālohite”ti.
“Tena hi, samma sārathi, alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṁ paccaniyyāhī”ti.
“Evaṁ, devā”ti kho ahaṁ, deva, vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṁ paccaniyyāsiṁ.
So kho, deva, kumāro antepuraṁ gato dukkhī dummano pajjhāyati:
“dhiratthu kira, bho, jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissati, byādhi paññāyissati, maraṇaṁ paññāyissatī”’ti.
8. Pabbajita
Atha kho, bhikkhave, bandhumassa rañño etadahosi:
‘mā heva kho vipassī kumāro na rajjaṁ kāresi, mā heva vipassī kumāro agārasmā anagāriyaṁ pabbaji, mā heva nemittānaṁ brāhmaṇānaṁ saccaṁ assa vacanan’ti.
Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassissa kumārassa bhiyyoso mattāya pañca kāmaguṇāni upaṭṭhāpesi:
‘yathā vipassī kumāro rajjaṁ kareyya, yathā vipassī kumāro na agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyya, yathā nemittānaṁ brāhmaṇānaṁ micchā assa vacanan’ti.
Tatra sudaṁ, bhikkhave, vipassī kumāro pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti.
Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bahūnaṁ vassānaṁ bahūnaṁ vassasatānaṁ bahūnaṁ vassasahassānaṁ accayena sārathiṁ āmantesi:
‘yojehi, samma sārathi, bhaddāni bhaddāni yānāni, uyyānabhūmiṁ gacchāma subhūmidassanāyā’ti.
‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā bhaddāni bhaddāni yānāni yojetvā vipassissa kumārassa paṭivedesi:
‘yuttāni kho te, deva, bhaddāni bhaddāni yānāni,
yassadāni kālaṁ maññasī’ti.
Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bhaddaṁ bhaddaṁ yānaṁ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi uyyānabhūmiṁ niyyāsi.
Addasā kho, bhikkhave, vipassī kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto purisaṁ bhaṇḍuṁ pabbajitaṁ kāsāyavasanaṁ.
Disvā sārathiṁ āmantesi:
‘ayaṁ pana, samma sārathi, puriso kiṅkato?
Sīsampissa na yathā aññesaṁ, vatthānipissa na yathā aññesan’ti?
‘Eso kho, deva, pabbajito nāmā’ti.
‘Kiṁ paneso, samma sārathi, pabbajito nāmā’ti?
‘Eso kho, deva, pabbajito nāma sādhu dhammacariyā sādhu samacariyā sādhu kusalakiriyā sādhu puññakiriyā sādhu avihiṁsā sādhu bhūtānukampā’ti.
‘Sādhu kho so, samma sārathi, pabbajito nāma, sādhu dhammacariyā sādhu samacariyā sādhu kusalakiriyā sādhu puññakiriyā sādhu avihiṁsā sādhu bhūtānukampā.
Tena hi, samma sārathi, yena so pabbajito tena rathaṁ pesehī’ti.
‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā yena so pabbajito tena rathaṁ pesesi.
Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro taṁ pabbajitaṁ etadavoca:
‘tvaṁ pana, samma, kiṅkato,
sīsampi te na yathā aññesaṁ, vatthānipi te na yathā aññesan’ti?
‘Ahaṁ kho, deva, pabbajito nāmā’ti.
‘Kiṁ pana tvaṁ, samma, pabbajito nāmā’ti?
‘Ahaṁ kho, deva, pabbajito nāma, sādhu dhammacariyā sādhu samacariyā sādhu kusalakiriyā sādhu puññakiriyā sādhu avihiṁsā sādhu bhūtānukampā’ti.
‘Sādhu kho tvaṁ, samma, pabbajito nāma sādhu dhammacariyā sādhu samacariyā sādhu kusalakiriyā sādhu puññakiriyā sādhu avihiṁsā sādhu bhūtānukampā’ti.
9. Bodhisattapabbajjā
Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro sārathiṁ āmantesi:
‘tena hi, samma sārathi, rathaṁ ādāya itova antepuraṁ paccaniyyāhi.
Ahaṁ pana idheva kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajissāmī’ti.
‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā rathaṁ ādāya tatova antepuraṁ paccaniyyāsi.
Vipassī pana kumāro tattheva kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbaji.
10. Mahājanakāyaanupabbajjā
Assosi kho, bhikkhave, bandhumatiyā rājadhāniyā mahājanakāyo caturāsītipāṇasahassāni:
‘vipassī kira kumāro kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajito’ti.
Sutvāna tesaṁ etadahosi:
‘na hi nūna so orako dhammavinayo, na sā orakā pabbajjā, yattha vipassī kumāro kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajito.
Vipassīpi nāma kumāro kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajissati, kimaṅgaṁ pana mayan’ti.
Atha kho, so bhikkhave, mahājanakāyo caturāsītipāṇasahassāni kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā vipassiṁ bodhisattaṁ agārasmā anagāriyaṁ pabbajitaṁ anupabbajiṁsu.
Tāya sudaṁ, bhikkhave, parisāya parivuto vipassī bodhisatto gāmanigamajanapadarājadhānīsu cārikaṁ carati.
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṁ cetaso parivitakko udapādi:
‘na kho metaṁ patirūpaṁ yohaṁ ākiṇṇo viharāmi, yannūnāhaṁ eko gaṇamhā vūpakaṭṭho vihareyyan’ti.
Atha kho, bhikkhave, vipassī bodhisatto aparena samayena eko gaṇamhā vūpakaṭṭho vihāsi, aññeneva tāni caturāsītipabbajitasahassāni agamaṁsu, aññena maggena vipassī bodhisatto.
11. Bodhisattaabhinivesa
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa vāsūpagatassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṁ cetaso parivitakko udapādi:
‘kicchaṁ vatāyaṁ loko āpanno, jāyati ca jīyati ca mīyati ca cavati ca upapajjati ca, atha ca panimassa dukkhassa nissaraṇaṁ nappajānāti jarāmaraṇassa,
kudāssu nāma imassa dukkhassa nissaraṇaṁ paññāyissati jarāmaraṇassā’ti?
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
‘kimhi nu kho sati jarāmaraṇaṁ hoti, kiṁpaccayā jarāmaraṇan’ti?
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
‘jātiyā kho sati jarāmaraṇaṁ hoti, jātipaccayā jarāmaraṇan’ti.
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
‘kimhi nu kho sati jāti hoti, kiṁpaccayā jātī’ti?
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
‘bhave kho sati jāti hoti, bhavapaccayā jātī’ti.
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
‘kimhi nu kho sati bhavo hoti, kiṁpaccayā bhavo’ti?
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
‘upādāne kho sati bhavo hoti, upādānapaccayā bhavo’ti.
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
‘kimhi nu kho sati upādānaṁ hoti, kiṁpaccayā upādānan’ti?
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
‘taṇhāya kho sati upādānaṁ hoti, taṇhāpaccayā upādānan’ti.
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
‘kimhi nu kho sati taṇhā hoti, kiṁpaccayā taṇhā’ti?
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
‘vedanāya kho sati taṇhā hoti, vedanāpaccayā taṇhā’ti.
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
‘kimhi nu kho sati vedanā hoti, kiṁpaccayā vedanā’ti?
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
‘phasse kho sati vedanā hoti, phassapaccayā vedanā’ti.
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
‘kimhi nu kho sati phasso hoti, kiṁpaccayā phasso’ti?
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
‘saḷāyatane kho sati phasso hoti, saḷāyatanapaccayā phasso’ti.
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
‘kimhi nu kho sati saḷāyatanaṁ hoti, kiṁpaccayā saḷāyatanan’ti?
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
‘nāmarūpe kho sati saḷāyatanaṁ hoti, nāmarūpapaccayā saḷāyatanan’ti.
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
‘kimhi nu kho sati nāmarūpaṁ hoti, kiṁpaccayā nāmarūpan’ti?
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
‘viññāṇe kho sati nāmarūpaṁ hoti, viññāṇapaccayā nāmarūpan’ti.
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
‘kimhi nu kho sati viññāṇaṁ hoti, kiṁpaccayā viññāṇan’ti?
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
‘nāmarūpe kho sati viññāṇaṁ hoti, nāmarūpapaccayā viññāṇan’ti.
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
‘paccudāvattati kho idaṁ viññāṇaṁ nāmarūpamhā, nāparaṁ gacchati.
Ettāvatā jāyetha vā jiyyetha vā miyyetha vā cavetha vā upapajjetha vā, yadidaṁ
nāmarūpapaccayā viññāṇaṁ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṁ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṁ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṁ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti.
Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti’.
‘Samudayo samudayo’ti kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṁ udapādi, ñāṇaṁ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi.
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
‘kimhi nu kho asati jarāmaraṇaṁ na hoti, kissa nirodhā jarāmaraṇanirodho’ti?
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
‘jātiyā kho asati jarāmaraṇaṁ na hoti, jātinirodhā jarāmaraṇanirodho’ti.
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
‘kimhi nu kho asati jāti na hoti, kissa nirodhā jātinirodho’ti?
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
‘bhave kho asati jāti na hoti, bhavanirodhā jātinirodho’ti.
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
‘kimhi nu kho asati bhavo na hoti, kissa nirodhā bhavanirodho’ti?
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
‘upādāne kho asati bhavo na hoti, upādānanirodhā bhavanirodho’ti.
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
‘kimhi nu kho asati upādānaṁ na hoti, kissa nirodhā upādānanirodho’ti?
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
‘taṇhāya kho asati upādānaṁ na hoti, taṇhānirodhā upādānanirodho’ti.
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
‘kimhi nu kho asati taṇhā na hoti, kissa nirodhā taṇhānirodho’ti?
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
‘vedanāya kho asati taṇhā na hoti, vedanānirodhā taṇhānirodho’ti.
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
‘kimhi nu kho asati vedanā na hoti, kissa nirodhā vedanānirodho’ti?
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
‘phasse kho asati vedanā na hoti, phassanirodhā vedanānirodho’ti.
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
‘kimhi nu kho asati phasso na hoti, kissa nirodhā phassanirodho’ti?
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
‘saḷāyatane kho asati phasso na hoti, saḷāyatananirodhā phassanirodho’ti.
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
‘kimhi nu kho asati saḷāyatanaṁ na hoti, kissa nirodhā saḷāyatananirodho’ti?
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
‘nāmarūpe kho asati saḷāyatanaṁ na hoti, nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho’ti.
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
‘kimhi nu kho asati nāmarūpaṁ na hoti, kissa nirodhā nāmarūpanirodho’ti?
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
‘viññāṇe kho asati nāmarūpaṁ na hoti, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho’ti.
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
‘kimhi nu kho asati viññāṇaṁ na hoti, kissa nirodhā viññāṇanirodho’ti?
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
‘nāmarūpe kho asati viññāṇaṁ na hoti, nāmarūpanirodhā viññāṇanirodho’ti.
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
‘adhigato kho myāyaṁ maggo sambodhāya yadidaṁ - nāmarūpanirodhā viññāṇanirodho, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho, nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho, saḷāyatananirodhā phassanirodho, phassanirodhā vedanānirodho, vedanānirodhā taṇhānirodho, taṇhānirodhā upādānanirodho, upādānanirodhā bhavanirodho, bhavanirodhā jātinirodho, jātinirodhā jarāmaraṇaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti.
Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti’.
‘Nirodho nirodho’ti kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṁ udapādi, ñāṇaṁ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi.
Atha kho, bhikkhave, vipassī bodhisatto aparena samayena pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassī vihāsi:
‘iti rūpaṁ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo;
iti vedanā, iti vedanāya samudayo, iti vedanāya atthaṅgamo;
iti saññā, iti saññāya samudayo, iti saññāya atthaṅgamo;
iti saṅkhārā, iti saṅkhārānaṁ samudayo, iti saṅkhārānaṁ atthaṅgamo;
iti viññāṇaṁ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti,
tassa pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassino viharato na cirasseva anupādāya āsavehi cittaṁ vimuccīti.
Dutiyabhāṇavāro.
12. Brahmayācanakathā
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa etadahosi:
‘yannūnāhaṁ dhammaṁ deseyyan’ti.
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa etadahosi:
‘adhigato kho myāyaṁ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo.
Ālayarāmā kho panāyaṁ pajā ālayaratā ālayasammuditā.
Ālayarāmāya kho pana pajāya ālayaratāya ālayasammuditāya duddasaṁ idaṁ ṭhānaṁ yadidaṁ idappaccayatāpaṭiccasamuppādo.
Idampi kho ṭhānaṁ duddasaṁ yadidaṁ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ.
Ahañceva kho pana dhammaṁ deseyyaṁ, pare ca me na ājāneyyuṁ; so mamassa kilamatho, sā mamassa vihesā’ti.
Apissu, bhikkhave, vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ imā anacchariyā gāthāyo paṭibhaṁsu pubbe assutapubbā:
‘Kicchena me adhigataṁ,
halaṁ dāni pakāsituṁ;
Rāgadosaparetehi,
nāyaṁ dhammo susambudho.
Paṭisotagāmiṁ nipuṇaṁ,
gambhīraṁ duddasaṁ aṇuṁ;
Rāgarattā na dakkhanti,
tamokhandhena āvuṭā’ti.
Itiha, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa paṭisañcikkhato appossukkatāya cittaṁ nami, no dhammadesanāya.
Atha kho, bhikkhave, aññatarassa mahābrahmuno vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa cetasā cetoparivitakkamaññāya etadahosi:
‘nassati vata bho loko, vinassati vata bho loko, yatra hi nāma vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa appossukkatāya cittaṁ namati, no dhammadesanāyā’ti.
Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya, pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya; evameva - brahmaloke antarahito vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa purato pāturahosi.
Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā dakkhiṇaṁ jāṇumaṇḍalaṁ pathaviyaṁ nihantvā yena vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho tenañjaliṁ paṇāmetvā vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ etadavoca:
‘desetu, bhante, bhagavā dhammaṁ, desetu sugato dhammaṁ,
santi sattā apparajakkhajātikā; assavanatā dhammassa parihāyanti,
bhavissanti dhammassa aññātāro’ti.
Evaṁ vutte, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho taṁ mahābrahmānaṁ etadavoca:
‘mayhampi kho, brahme, etadahosi:
“yannūnāhaṁ dhammaṁ deseyyan”ti.
Tassa mayhaṁ, brahme, etadahosi:
“adhigato kho myāyaṁ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo.
Ālayarāmā kho panāyaṁ pajā ālayaratā ālayasammuditā.
Ālayarāmāya kho pana pajāya ālayaratāya ālayasammuditāya duddasaṁ idaṁ ṭhānaṁ yadidaṁ idappaccayatāpaṭiccasamuppādo.
Idampi kho ṭhānaṁ duddasaṁ yadidaṁ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ.
Ahañceva kho pana dhammaṁ deseyyaṁ, pare ca me na ājāneyyuṁ; so mamassa kilamatho, sā mamassa vihesā”ti.
Apissu maṁ, brahme, imā anacchariyā gāthāyo paṭibhaṁsu pubbe assutapubbā:
“Kicchena me adhigataṁ,
halaṁ dāni pakāsituṁ;
Rāgadosaparetehi,
nāyaṁ dhammo susambudho.
Paṭisotagāmiṁ nipuṇaṁ,
gambhīraṁ duddasaṁ aṇuṁ;
Rāgarattā na dakkhanti,
tamokhandhena āvuṭā”ti.
Itiha me, brahme, paṭisañcikkhato appossukkatāya cittaṁ nami, no dhammadesanāyā’ti.
Dutiyampi kho, bhikkhave, so mahābrahmā …pe…
tatiyampi kho, bhikkhave, so mahābrahmā vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ etadavoca:
‘desetu, bhante, bhagavā dhammaṁ, desetu sugato dhammaṁ, santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro’ti.
Atha kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho brahmuno ca ajjhesanaṁ viditvā sattesu ca kāruññataṁ paṭicca buddhacakkhunā lokaṁ volokesi.
Addasā kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho buddhacakkhunā lokaṁ volokento satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvine viharante, appekacce na paralokavajjabhayadassāvine viharante.
Seyyathāpi nāma uppaliniyaṁ vā paduminiyaṁ vā puṇḍarīkiniyaṁ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni udakānuggatāni anto nimuggaposīni. Appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni samodakaṁ ṭhitāni. Appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni udakā accuggamma ṭhitāni anupalittāni udakena.
Evameva kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho buddhacakkhunā lokaṁ volokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvine viharante, appekacce na paralokavajjabhayadassāvine viharante.
Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa cetasā cetoparivitakkamaññāya vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ gāthāhi ajjhabhāsi:
‘Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito,
Yathāpi passe janataṁ samantato;
Tathūpamaṁ dhammamayaṁ sumedha,
Pāsādamāruyha samantacakkhu;
Sokāvatiṇṇaṁ janatamapetasoko,
Avekkhassu jātijarābhibhūtaṁ.
Uṭṭhehi vīra vijitasaṅgāma,
Satthavāha aṇaṇa vicara loke;
Desassu bhagavā dhammaṁ,
Aññātāro bhavissantī’ti.
Atha kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho taṁ mahābrahmānaṁ gāthāya ajjhabhāsi:
‘Apārutā tesaṁ amatassa dvārā,
Ye sotavanto pamuñcantu saddhaṁ;
Vihiṁsasaññī paguṇaṁ na bhāsiṁ,
Dhammaṁ paṇītaṁ manujesu brahme’ti.
Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā: ‘katāvakāso khomhi vipassinā bhagavatā arahatā sammāsambuddhena dhammadesanāyā’ti vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā tattheva antaradhāyi.
13. Aggasāvakayuga
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa etadahosi:
‘kassa nu kho ahaṁ paṭhamaṁ dhammaṁ deseyyaṁ,
ko imaṁ dhammaṁ khippameva ājānissatī’ti?
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa etadahosi:
‘ayaṁ kho khaṇḍo ca rājaputto tisso ca purohitaputto bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasanti paṇḍitā viyattā medhāvino dīgharattaṁ apparajakkhajātikā.
Yannūnāhaṁ khaṇḍassa ca rājaputtassa, tissassa ca purohitaputtassa paṭhamaṁ dhammaṁ deseyyaṁ, te imaṁ dhammaṁ khippameva ājānissantī’ti.
Atha kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya, pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya; evameva - bodhirukkhamūle antarahito bandhumatiyā rājadhāniyā kheme migadāye pāturahosi.
Atha kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho dāyapālaṁ āmantesi:
‘ehi tvaṁ, samma dāyapāla, bandhumatiṁ rājadhāniṁ pavisitvā khaṇḍañca rājaputtaṁ tissañca purohitaputtaṁ evaṁ vadehi - vipassī, bhante, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho bandhumatiṁ rājadhāniṁ anuppatto kheme migadāye viharati, so tumhākaṁ dassanakāmo’ti.
‘Evaṁ, bhante’ti kho, bhikkhave, dāyapālo vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa paṭissutvā bandhumatiṁ rājadhāniṁ pavisitvā khaṇḍañca rājaputtaṁ tissañca purohitaputtaṁ etadavoca:
‘vipassī, bhante, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho bandhumatiṁ rājadhāniṁ anuppatto kheme migadāye viharati; so tumhākaṁ dassanakāmo’ti.
Atha kho, bhikkhave, khaṇḍo ca rājaputto tisso ca purohitaputto bhaddāni bhaddāni yānāni yojāpetvā bhaddaṁ bhaddaṁ yānaṁ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi bandhumatiyā rājadhāniyā niyyiṁsu. Yena khemo migadāyo tena pāyiṁsu.
Yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikāva yena vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho tenupasaṅkamiṁsu. upasaṅkamitvā vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu.
Tesaṁ vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho anupubbiṁ kathaṁ kathesi, seyyathidaṁ - dānakathaṁ sīlakathaṁ saggakathaṁ kāmānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṅkilesaṁ nekkhamme ānisaṁsaṁ pakāsesi.
Yadā te bhagavā aññāsi kallacitte muducitte vinīvaraṇacitte udaggacitte pasannacitte, atha yā buddhānaṁ sāmukkaṁsikā dhammadesanā, taṁ pakāsesi - dukkhaṁ samudayaṁ nirodhaṁ maggaṁ.
Seyyathāpi nāma suddhaṁ vatthaṁ apagatakāḷakaṁ sammadeva rajanaṁ paṭiggaṇheyya;
evameva khaṇḍassa ca rājaputtassa tissassa ca purohitaputtassa tasmiṁyeva āsane virajaṁ vītamalaṁ dhammacakkhuṁ udapādi:
‘yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman’ti.
Te diṭṭhadhammā pattadhammā viditadhammā pariyogāḷhadhammā tiṇṇavicikicchā vigatakathaṅkathā vesārajjappattā aparappaccayā satthusāsane vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ etadavocuṁ:
‘abhikkantaṁ, bhante, abhikkantaṁ, bhante.
Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṁ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya: “cakkhumanto rūpāni dakkhantī”ti; evamevaṁ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito.
Ete mayaṁ, bhante, bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāma dhammañca.
Labheyyāma mayaṁ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṁ, labheyyāma upasampadan’ti.
Alatthuṁ kho, bhikkhave, khaṇḍo ca rājaputto, tisso ca purohitaputto vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike pabbajjaṁ alatthuṁ upasampadaṁ.
Te vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṁsesi;
saṅkhārānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṅkilesaṁ nibbāne ānisaṁsaṁ pakāsesi.
Tesaṁ vipassinā bhagavatā arahatā sammāsambuddhena dhammiyā kathāya sandassiyamānānaṁ samādapiyamānānaṁ samuttejiyamānānaṁ sampahaṁsiyamānānaṁ nacirasseva anupādāya āsavehi cittāni vimucciṁsu.
14. Mahājanakāyapabbajjā
Assosi kho, bhikkhave, bandhumatiyā rājadhāniyā mahājanakāyo caturāsītipāṇasahassāni:
‘vipassī kira bhagavā arahaṁ sammāsambuddho bandhumatiṁ rājadhāniṁ anuppatto kheme migadāye viharati.
Khaṇḍo ca kira rājaputto tisso ca purohitaputto vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajitā’ti.
Sutvāna nesaṁ etadahosi:
‘na hi nūna so orako dhammavinayo, na sā orakā pabbajjā, yattha khaṇḍo ca rājaputto tisso ca purohitaputto kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajitā.
Khaṇḍo ca rājaputto tisso ca purohitaputto kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajissanti, kimaṅgaṁ pana mayan’ti.
Atha kho so, bhikkhave, mahājanakāyo caturāsītipāṇasahassāni bandhumatiyā rājadhāniyā nikkhamitvā yena khemo migadāyo yena vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu.
Tesaṁ vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho anupubbiṁ kathaṁ kathesi.
Seyyathidaṁ - dānakathaṁ sīlakathaṁ saggakathaṁ kāmānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṅkilesaṁ nekkhamme ānisaṁsaṁ pakāsesi.
Yadā te bhagavā aññāsi kallacitte muducitte vinīvaraṇacitte udaggacitte pasannacitte, atha yā buddhānaṁ sāmukkaṁsikā dhammadesanā, taṁ pakāsesi - dukkhaṁ samudayaṁ nirodhaṁ maggaṁ.
Seyyathāpi nāma suddhaṁ vatthaṁ apagatakāḷakaṁ sammadeva rajanaṁ paṭiggaṇheyya;
evameva tesaṁ caturāsītipāṇasahassānaṁ tasmiṁyeva āsane virajaṁ vītamalaṁ dhammacakkhuṁ udapādi:
‘yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman’ti.
Te diṭṭhadhammā pattadhammā viditadhammā pariyogāḷhadhammā tiṇṇavicikicchā vigatakathaṅkathā vesārajjappattā aparappaccayā satthusāsane vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ etadavocuṁ:
‘abhikkantaṁ, bhante, abhikkantaṁ, bhante.
Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṁ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya: “cakkhumanto rūpāni dakkhantī”ti; evamevaṁ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito.
Ete mayaṁ, bhante, bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāma dhammañca bhikkhusaṅghañca.
Labheyyāma mayaṁ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṁ labheyyāma upasampadan’ti.
Alatthuṁ kho, bhikkhave, tāni caturāsītipāṇasahassāni vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike pabbajjaṁ, alatthuṁ upasampadaṁ.
Te vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṁsesi;
saṅkhārānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṅkilesaṁ nibbāne ānisaṁsaṁ pakāsesi.
Tesaṁ vipassinā bhagavatā arahatā sammāsambuddhena dhammiyā kathāya sandassiyamānānaṁ samādapiyamānānaṁ samuttejiyamānānaṁ sampahaṁsiyamānānaṁ nacirasseva anupādāya āsavehi cittāni vimucciṁsu.
15. Purimapabbajitānaṁ dhammābhisamaya
Assosuṁ kho, bhikkhave, tāni purimāni caturāsītipabbajitasahassāni:
‘vipassī kira bhagavā arahaṁ sammāsambuddho bandhumatiṁ rājadhāniṁ anuppatto kheme migadāye viharati, dhammañca kira desetī’ti.
Atha kho, bhikkhave, tāni caturāsītipabbajitasahassāni yena bandhumatī rājadhānī yena khemo migadāyo yena vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu.
Tesaṁ vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho anupubbiṁ kathaṁ kathesi.
Seyyathidaṁ - dānakathaṁ sīlakathaṁ saggakathaṁ kāmānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṅkilesaṁ nekkhamme ānisaṁsaṁ pakāsesi.
Yadā te bhagavā aññāsi kallacitte muducitte vinīvaraṇacitte udaggacitte pasannacitte, atha yā buddhānaṁ sāmukkaṁsikā dhammadesanā, taṁ pakāsesi - dukkhaṁ samudayaṁ nirodhaṁ maggaṁ.
Seyyathāpi nāma suddhaṁ vatthaṁ apagatakāḷakaṁ sammadeva rajanaṁ paṭiggaṇheyya;
evameva tesaṁ caturāsītipabbajitasahassānaṁ tasmiṁyeva āsane virajaṁ vītamalaṁ dhammacakkhuṁ udapādi:
‘yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman’ti.
Te diṭṭhadhammā pattadhammā viditadhammā pariyogāḷhadhammā tiṇṇavicikicchā vigatakathaṅkathā vesārajjappattā aparappaccayā satthusāsane vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ etadavocuṁ:
‘abhikkantaṁ, bhante, abhikkantaṁ, bhante.
Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṁ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya: “cakkhumanto rūpāni dakkhantī”ti; evamevaṁ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito.
Ete mayaṁ, bhante, bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāma dhammañca bhikkhusaṅghañca.
Labheyyāma mayaṁ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṁ labheyyāma upasampadan’ti.
Alatthuṁ kho, bhikkhave, tāni caturāsītipabbajitasahassāni vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike pabbajjaṁ alatthuṁ upasampadaṁ.
Te vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṁsesi;
saṅkhārānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṅkilesaṁ nibbāne ānisaṁsaṁ pakāsesi.
Tesaṁ vipassinā bhagavatā arahatā sammāsambuddhena dhammiyā kathāya sandassiyamānānaṁ samādapiyamānānaṁ samuttejiyamānānaṁ sampahaṁsiyamānānaṁ nacirasseva anupādāya āsavehi cittāni vimucciṁsu.
16. Cārikāanujānana
Tena kho pana, bhikkhave, samayena bandhumatiyā rājadhāniyā mahābhikkhusaṅgho paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ.
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṁ cetaso parivitakko udapādi:
‘mahā kho etarahi bhikkhusaṅgho bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ, yannūnāhaṁ bhikkhū anujāneyyaṁ:
“caratha, bhikkhave, cārikaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ;
mā ekena dve agamittha;
desetha, bhikkhave, dhammaṁ ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāsetha.
Santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti,
bhavissanti dhammassa aññātāro.
Api ca channaṁ channaṁ vassānaṁ accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā”’ti.
Atha kho, bhikkhave, aññataro mahābrahmā vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa cetasā cetoparivitakkamaññāya seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya, pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya; evameva - brahmaloke antarahito vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa purato pāturahosi.
Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā yena vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho tenañjaliṁ paṇāmetvā vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ etadavoca:
‘evametaṁ, bhagavā, evametaṁ, sugata.
Mahā kho, bhante, etarahi bhikkhusaṅgho bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ, anujānātu, bhante, bhagavā bhikkhū:
“caratha, bhikkhave, cārikaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ;
mā ekena dve agamittha;
desetha, bhikkhave, dhammaṁ ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāsetha.
Santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro”ti.
Api ca, bhante, mayaṁ tathā karissāma yathā bhikkhū channaṁ channaṁ vassānaṁ accayena bandhumatiṁ rājadhāniṁ upasaṅkamissanti pātimokkhuddesāyā’ti.
Idamavoca, bhikkhave, so mahābrahmā.
Idaṁ vatvā vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā tattheva antaradhāyi.
Atha kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho sāyanhasamayaṁ paṭisallānā vuṭṭhito bhikkhū āmantesi:
‘idha mayhaṁ, bhikkhave, rahogatassa paṭisallīnassa evaṁ cetaso parivitakko udapādi:
“mahā kho etarahi bhikkhusaṅgho bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ.
Yannūnāhaṁ bhikkhū anujāneyyaṁ - caratha, bhikkhave, cārikaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ;
mā ekena dve agamittha;
desetha, bhikkhave, dhammaṁ ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāsetha.
Santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro.
Api ca channaṁ channaṁ vassānaṁ accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā”’ti.
Atha kho, bhikkhave, aññataro mahābrahmā mama cetasā cetoparivitakkamaññāya seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya, pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya; evameva - brahmaloke antarahito mama purato pāturahosi.
Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā yenāhaṁ tenañjaliṁ paṇāmetvā maṁ etadavoca:
‘evametaṁ, bhagavā, evametaṁ, sugata.
Mahā kho, bhante, etarahi bhikkhusaṅgho bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ.
Anujānātu, bhante, bhagavā bhikkhū - caratha, bhikkhave, cārikaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ;
mā ekena dve agamittha;
desetha, bhikkhave, dhammaṁ …pe…
santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāroti.
Api ca, bhante, mayaṁ tathā karissāma, yathā bhikkhū channaṁ channaṁ vassānaṁ accayena bandhumatiṁ rājadhāniṁ upasaṅkamissanti pātimokkhuddesāyā’ti.
Idamavoca, bhikkhave, so mahābrahmā.
Idaṁ vatvā maṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā tattheva antaradhāyi.
‘Anujānāmi, bhikkhave, caratha cārikaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ;
mā ekena dve agamittha;
desetha, bhikkhave, dhammaṁ ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāsetha.
Santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti,
bhavissanti dhammassa aññātāro.
Api ca, bhikkhave, channaṁ channaṁ vassānaṁ accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā’ti.
Atha kho, bhikkhave, bhikkhū yebhuyyena ekāheneva janapadacārikaṁ pakkamiṁsu.
Tena kho pana samayena jambudīpe caturāsīti āvāsasahassāni honti.
Ekamhi hi vasse nikkhante devatā saddamanussāvesuṁ:
‘nikkhantaṁ kho, mārisā, ekaṁ vassaṁ;
pañca dāni vassāni sesāni;
pañcannaṁ vassānaṁ accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā’ti.
Dvīsu vassesu nikkhantesu …
tīsu vassesu nikkhantesu …
catūsu vassesu nikkhantesu …
pañcasu vassesu nikkhantesu devatā saddamanussāvesuṁ:
‘nikkhantāni kho, mārisā, pañcavassāni;
ekaṁ dāni vassaṁ sesaṁ;
ekassa vassassa accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā’ti.
Chasu vassesu nikkhantesu devatā saddamanussāvesuṁ:
‘nikkhantāni kho, mārisā, chabbassāni,
samayo dāni bandhumatiṁ rājadhāniṁ upasaṅkamituṁ pātimokkhuddesāyā’ti.
Atha kho te, bhikkhave, bhikkhū appekacce sakena iddhānubhāvena appekacce devatānaṁ iddhānubhāvena ekāheneva bandhumatiṁ rājadhāniṁ upasaṅkamiṁsu pātimokkhuddesāyāti.
Tatra sudaṁ, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho bhikkhusaṅghe evaṁ pātimokkhaṁ uddisati:
‘Khantī paramaṁ tapo titikkhā,
Nibbānaṁ paramaṁ vadanti buddhā;
Na hi pabbajito parūpaghātī,
Na samaṇo hoti paraṁ viheṭhayanto.
Sabbapāpassa akaraṇaṁ,
kusalassa upasampadā;
Sacittapariyodapanaṁ,
etaṁ buddhānasāsanaṁ.
Anūpavādo anūpaghāto,
Pātimokkhe ca saṁvaro;
Mattaññutā ca bhattasmiṁ,
Pantañca sayanāsanaṁ;
Adhicitte ca āyogo,
Etaṁ buddhānasāsanan’ti.
17. Devatārocana
Ekamidāhaṁ, bhikkhave, samayaṁ ukkaṭṭhāyaṁ viharāmi subhagavane sālarājamūle.
Tassa mayhaṁ, bhikkhave, rahogatassa paṭisallīnassa evaṁ cetaso parivitakko udapādi:
‘na kho so sattāvāso sulabharūpo, yo mayā anāvutthapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehi.
Yannūnāhaṁ yena suddhāvāsā devā tenupasaṅkameyyan’ti.
Atha khvāhaṁ, bhikkhave, seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya, pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya; evameva - ukkaṭṭhāyaṁ subhagavane sālarājamūle antarahito avihesu devesu pāturahosiṁ.
Tasmiṁ, bhikkhave, devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni yenāhaṁ tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā maṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhaṁsu. Ekamantaṁ ṭhitā kho, bhikkhave, tā devatā maṁ etadavocuṁ:
‘ito so, mārisā, ekanavutikappe yaṁ vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho loke udapādi.
Vipassī, mārisā, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi.
Vipassī, mārisā, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi.
Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asītivassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi.
Vipassī, mārisā, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho pāṭaliyā mūle abhisambuddho.
Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa khaṇḍatissaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ. Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ. Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi bhikkhusatasahassaṁ. Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.
Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asoko nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.
Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa bandhumā nāma rājā pitā ahosi.
Bandhumatī nāma devī mātā ahosi janetti.
Bandhumassa rañño bandhumatī nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi.
Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa evaṁ abhinikkhamanaṁ ahosi evaṁ pabbajjā evaṁ padhānaṁ evaṁ abhisambodhi evaṁ dhammacakkappavattanaṁ.
Te mayaṁ, mārisā, vipassimhi bhagavati brahmacariyaṁ caritvā kāmesu kāmacchandaṁ virājetvā idhūpapannā’ti …
pe…
Tasmiṁyeva kho, bhikkhave, devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni yenāhaṁ tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā maṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhaṁsu. Ekamantaṁ ṭhitā kho, bhikkhave, tā devatā maṁ etadavocuṁ:
‘imasmiṁyeva kho, mārisā, bhaddakappe bhagavā etarahi arahaṁ sammāsambuddho loke uppanno.
Bhagavā, mārisā, khattiyo jātiyā khattiyakule uppanno.
Bhagavā, mārisā, gotamo gottena.
Bhagavato, mārisā, appakaṁ āyuppamāṇaṁ parittaṁ lahukaṁ yo ciraṁ jīvati, so vassasataṁ appaṁ vā bhiyyo.
Bhagavā, mārisā, assatthassa mūle abhisambuddho.
Bhagavato, mārisā, sāriputtamoggallānaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
Bhagavato, mārisā, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni. Bhagavato, mārisā, ayaṁ eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.
Bhagavato, mārisā, ānando nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.
Bhagavato, mārisā, suddhodano nāma rājā pitā ahosi.
Māyā nāma devī mātā ahosi janetti.
Kapilavatthu nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi.
Bhagavato, mārisā, evaṁ abhinikkhamanaṁ ahosi evaṁ pabbajjā evaṁ padhānaṁ evaṁ abhisambodhi evaṁ dhammacakkappavattanaṁ.
Te mayaṁ, mārisā, bhagavati brahmacariyaṁ caritvā kāmesu kāmacchandaṁ virājetvā idhūpapannā’ti.
Atha khvāhaṁ, bhikkhave, avihehi devehi saddhiṁ yena atappā devā tenupasaṅkamiṁ …pe…
atha khvāhaṁ, bhikkhave, avihehi ca devehi atappehi ca devehi saddhiṁ yena sudassā devā tenupasaṅkamiṁ.
Atha khvāhaṁ, bhikkhave, avihehi ca devehi atappehi ca devehi sudassehi ca devehi saddhiṁ yena sudassī devā tenupasaṅkamiṁ. Atha khvāhaṁ, bhikkhave, avihehi ca devehi atappehi ca devehi sudassehi ca devehi sudassīhi ca devehi saddhiṁ yena akaniṭṭhā devā tenupasaṅkamiṁ. Tasmiṁ, bhikkhave, devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni yenāhaṁ tenupasaṅkamiṁsu, upasaṅkamitvā maṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhaṁsu. Ekamantaṁ ṭhitā kho, bhikkhave, tā devatā maṁ etadavocuṁ:
‘ito so, mārisā, ekanavutikappe yaṁ vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho loke udapādi.
Vipassī, mārisā, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi.
Khattiyakule udapādi.
Vipassī, mārisā, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi.
Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asītivassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi.
Vipassī, mārisā, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho pāṭaliyā mūle abhisambuddho.
Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa khaṇḍatissaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ.
Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ.
Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi bhikkhusatasahassaṁ.
Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni.
Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.
Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asoko nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.
Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa bandhumā nāma rājā pitā ahosi bandhumatī nāma devī mātā ahosi janetti.
Bandhumassa rañño bandhumatī nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi.
Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa evaṁ abhinikkhamanaṁ ahosi evaṁ pabbajjā evaṁ padhānaṁ evaṁ abhisambodhi, evaṁ dhammacakkappavattanaṁ.
Te mayaṁ, mārisā, vipassimhi bhagavati brahmacariyaṁ caritvā kāmesu kāmacchandaṁ virājetvā idhūpapannā’ti.
Tasmiṁyeva kho, bhikkhave, devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni yenāhaṁ tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā maṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhaṁsu. Ekamantaṁ ṭhitā kho, bhikkhave, tā devatā maṁ etadavocuṁ:
‘ito so, mārisā, ekatiṁse kappe yaṁ sikhī bhagavā …pe…
te mayaṁ, mārisā, sikhimhi bhagavati tasmiññeva kho, mārisā, ekatiṁse kappe yaṁ vessabhū bhagavā …pe…
te mayaṁ, mārisā, vessabhumhi bhagavati …pe…
imasmiṁyeva kho, mārisā, bhaddakappe kakusandho koṇāgamano kassapo bhagavā …pe…
te mayaṁ, mārisā, kakusandhamhi koṇāgamanamhi kassapamhi bhagavati brahmacariyaṁ caritvā kāmesu kāmacchandaṁ virājetvā idhūpapannā’ti.
Tasmiṁyeva kho, bhikkhave, devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni yenāhaṁ tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā maṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhaṁsu. Ekamantaṁ ṭhitā kho, bhikkhave, tā devatā maṁ etadavocuṁ:
‘imasmiṁyeva kho, mārisā, bhaddakappe bhagavā etarahi arahaṁ sammāsambuddho loke uppanno.
Bhagavā, mārisā, khattiyo jātiyā, khattiyakule uppanno.
Bhagavā, mārisā, gotamo gottena.
Bhagavato, mārisā, appakaṁ āyuppamāṇaṁ parittaṁ lahukaṁ yo ciraṁ jīvati, so vassasataṁ appaṁ vā bhiyyo.
Bhagavā, mārisā, assatthassa mūle abhisambuddho.
Bhagavato, mārisā, sāriputtamoggallānaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
Bhagavato, mārisā, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni.
Bhagavato, mārisā, ayaṁ eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.
Bhagavato, mārisā, ānando nāma bhikkhu upaṭṭhāko aggupaṭṭhāko ahosi.
Bhagavato, mārisā, suddhodano nāma rājā pitā ahosi.
Māyā nāma devī mātā ahosi janetti.
Kapilavatthu nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi.
Bhagavato, mārisā, evaṁ abhinikkhamanaṁ ahosi, evaṁ pabbajjā, evaṁ padhānaṁ, evaṁ abhisambodhi, evaṁ dhammacakkappavattanaṁ.
Te mayaṁ, mārisā, bhagavati brahmacariyaṁ caritvā kāmesu kāmacchandaṁ virājetvā idhūpapannā’ti.
Iti kho, bhikkhave, tathāgatassevesā dhammadhātu suppaṭividdhā, yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati ‘evaṁjaccā te bhagavanto ahesuṁ’ itipi.
‘Evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te bhagavanto ahesuṁ’ itipīti.
Devatāpi tathāgatassa etamatthaṁ ārocesuṁ, yena tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati ‘evaṁjaccā te bhagavanto ahesuṁ’ itipi.
‘Evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te bhagavanto ahesuṁ’ itipī”ti.
Idamavoca bhagavā.
Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṁ abhinandunti.
Mahāpadānasuttaṁ niṭṭhitaṁ paṭhamaṁ.

French AI-generated translation, non-official

Codex gpt-5.6-sol · Non-official working translation · 2026-09-11

Longs Discours 14
Le Grand Discours sur les traces laissées derrière soi
1. Sur les vies passées
Ainsi ai-je entendu.
Une fois, le Bouddha séjournait près de Sāvatthī, dans le bois de Jeta, au monastère d’Anāthapiṇḍika, dans la hutte près de l’arbre kareri.
Alors, après le repas, de retour de leur tournée d’aumônes, plusieurs mendiants s’assirent ensemble dans le pavillon près de l’arbre kareri, et cette discussion sur le Dhamma concernant les vies passées s’éleva parmi eux :
« Ainsi en fut-il dans une vie passée ; telle fut cette vie passée. »
Grâce à une clairaudience purifiée et surhumaine, le Bouddha entendit cette discussion entre les mendiants.
Il se leva donc de son siège et se rendit au pavillon, où il s’assit sur le siège préparé et s’adressa aux mendiants :
« Mendiants, de quoi étiez-vous assis à parler à l’instant ? Quelle conversation est restée inachevée ? »
Les mendiants lui racontèrent ce qui s’était passé, ajoutant :
« Voici la conversation qui était restée inachevée lorsque le Bouddha est arrivé. »
« Aimeriez-vous entendre un enseignement du Dhamma au sujet des vies passées ? »
« Le moment est venu, Bienheureux ! Le moment est venu, Saint !
Que le Bouddha donne un enseignement du Dhamma au sujet des vies passées. Les mendiants l’écouteront et le retiendront. »
« Eh bien, mendiants, écoutez et appliquez bien votre esprit, je vais parler. »
« Oui, monsieur », répondirent-ils.
Le Bouddha dit ceci :
« Il y a quatre-vingt-onze éons, le bouddha Vipassī apparut dans le monde, accompli et pleinement éveillé.
Il y a trente et un éons, le bouddha Sikhī apparut dans le monde, accompli et pleinement éveillé.
Au cours de ce même trente et unième éon, le bouddha Vessabhū apparut dans le monde, accompli et pleinement éveillé.
Au cours de l’actuel éon fortuné, les bouddhas Kakusandha,
Koṇāgamana
et Kassapa apparurent dans le monde, accomplis et pleinement éveillés.
Et au cours de l’actuel éon fortuné, je suis apparu dans le monde, accompli et pleinement éveillé.
Les bouddhas Vipassī,
Sikhī
et Vessabhū naquirent aristocrates dans des familles aristocratiques.
Les bouddhas Kakusandha,
Koṇāgamana
et Kassapa naquirent brahmanes dans des familles brahmaniques.
Je suis né aristocrate dans une famille aristocratique.
Koṇḍañña était le clan de Vipassī,
de Sikhī
et de Vessabhū.
Kassapa était le clan de Kakusandha,
de Koṇāgamana
et de Kassapa.
Gotama est mon clan.
Pour Vipassī, la durée de vie était de 80 000 ans.
Pour Sikhī, la durée de vie était de 70 000 ans.
Pour Vessabhū, la durée de vie était de 60 000 ans.
Pour Kakusandha, la durée de vie était de 40 000 ans.
Pour Koṇāgamana, la durée de vie était de 30 000 ans.
Pour Kassapa, la durée de vie était de 20 000 ans.
Pour moi, à l’époque actuelle, la durée de vie est courte, brève et fugitive. Une longue vie atteint cent ans ou un peu plus.
Vipassī s’éveilla au pied d’un arbre patala.
Sikhī s’éveilla au pied d’un manguier blanc.
Vessabhū s’éveilla au pied d’un sal.
Kakusandha s’éveilla au pied d’un arbre lebbeck.
Koṇāgamana s’éveilla au pied d’un figuier en bouquets.
Kassapa s’éveilla au pied d’un banian.
Je me suis éveillé au pied d’un figuier des pagodes.
Vipassī avait un excellent couple de disciples principaux nommés Khaṇḍa et Tissa.
Sikhī avait un excellent couple de disciples principaux nommés Abhibhū et Sambhava.
Vessabhū avait un excellent couple de disciples principaux nommés Soṇa et Uttara.
Kakusandha avait un excellent couple de disciples principaux nommés Vidhura et Sañjīva.
Koṇāgamana avait un excellent couple de disciples principaux nommés Bhiyyosa et Uttara.
Kassapa avait un excellent couple de disciples principaux nommés Tissa et Bhāradvāja.
J’ai un excellent couple de disciples principaux nommés Sāriputta et Moggallāna.
Vipassī eut trois assemblées de disciples, l’une de 6 800 000, l’une de 100 000 et l’une de 80 000, tous des mendiants qui avaient mis fin à leurs souillures.
Sikhī eut trois assemblées de disciples, l’une de 100 000, l’une de 80 000 et l’une de 70 000, tous des mendiants qui avaient mis fin à leurs souillures.
Vessabhū eut trois assemblées de disciples, l’une de 80 000, l’une de 70 000 et l’une de 60 000, tous des mendiants qui avaient mis fin à leurs souillures.
Kakusandha eut une assemblée de disciples, 40 000 mendiants qui avaient mis fin à leurs souillures.
Koṇāgamana eut une assemblée de disciples, 30 000 mendiants qui avaient mis fin à leurs souillures.
Kassapa eut une assemblée de disciples, 20 000 mendiants qui avaient mis fin à leurs souillures.
J’ai eu une assemblée de disciples, 1 250 mendiants qui avaient mis fin à leurs souillures.
Vipassī avait pour assistant principal un mendiant nommé Asoka.
Sikhī avait pour assistant principal un mendiant nommé Khemaṅkara.
Vessabhū avait pour assistant principal un mendiant nommé Upasanta.
Kakusandha avait pour assistant principal un mendiant nommé Buddhija.
Koṇāgamana avait pour assistant principal un mendiant nommé Sotthija.
Kassapa avait pour assistant principal un mendiant nommé Sabbamitta.
J’ai pour assistant principal un mendiant nommé Ānanda.
Le père de Vipassī était le roi Bandhumā,
sa mère de naissance était la reine Bandhumatī,
et leur capitale se nommait Bandhumatī.
Le père de Sikhī était le roi Aruṇa,
sa mère de naissance était la reine Pabhāvatī,
et leur capitale se nommait Aruṇavatī.
Le père de Vessabhū était le roi Suppatita,
sa mère de naissance était la reine Vassavatī,
et leur capitale se nommait Anoma.
Le père de Kakusandha était le brahmane Aggidatta,
et sa mère de naissance était la dame brahmane Visākhā.
À cette époque, le roi était Khema,
dont la capitale se nommait Khemavatī.
Le père de Koṇāgamana était le brahmane Yaññadatta,
et sa mère de naissance était la dame brahmane Uttarā.
À cette époque, le roi était Sobha,
dont la capitale se nommait Sobhavatī.
Le père de Kassapa était le brahmane Brahmadatta,
et sa mère de naissance était la dame brahmane Dhanavatī.
À cette époque, le roi était Kikī,
dont la capitale se nommait Varanasi.
Dans cette vie, mon père était le roi Suddhodana,
ma mère de naissance était la reine Māyā,
et notre capitale était Kapilavatthu. »
Voilà ce que dit le Bouddha.
Lorsqu’il eut parlé, le Saint se leva de son siège et entra dans sa demeure.
Peu après le départ du Bouddha, ces mendiants discutèrent entre eux :
« C’est incroyable, révérends, c’est prodigieux ! L’Ainsi-Venu possède une telle puissance et un tel pouvoir psychiques !
Car il est capable de se remémorer la naissance, les noms, les clans, la durée de vie, les disciples principaux et les assemblées de disciples des bouddhas du passé qui ont atteint l’extinction complète, tranché la prolifération, interrompu le cours, achevé le cycle et dépassé toute souffrance :
“Tels furent la naissance, les noms, les clans, la conduite, les enseignements, la sagesse, la méditation et la liberté de ces Bienheureux.”
Est-ce parce que l’Ainsi-Venu a clairement pénétré le principe des enseignements qu’il peut se remémorer toutes ces choses ?
Ou bien des divinités les lui ont-elles rapportées ? »
Mais cette conversation entre ces mendiants resta inachevée.
Puis, en fin d’après-midi, le Bouddha sortit de sa retraite et se rendit au pavillon près de l’arbre kareri, où il s’assit sur le siège préparé
et s’adressa aux mendiants :
« Mendiants, de quoi étiez-vous assis à parler à l’instant ? Quelle conversation est restée inachevée ? »
Les mendiants lui racontèrent ce qui s’était passé, ajoutant :
« Voici la conversation qui était restée inachevée lorsque le Bouddha est arrivé. »
« C’est parce que l’Ainsi-Venu a clairement pénétré le principe des enseignements qu’il peut se remémorer toutes ces choses.
Et les divinités me les ont également rapportées.
Aimeriez-vous entendre un autre enseignement du Dhamma au sujet des vies passées ? »
« Le moment est venu, Bienheureux ! Le moment est venu, Saint !
Que le Bouddha donne un autre enseignement du Dhamma au sujet des vies passées. Les mendiants l’écouteront et le retiendront. »
« Eh bien, mendiants, écoutez et appliquez bien votre esprit, je vais parler. »
« Oui, monsieur », répondirent-ils.
Le Bouddha dit ceci :
« Il y a quatre-vingt-onze éons, le bouddha Vipassī apparut dans le monde, accompli et pleinement éveillé.
Il naquit aristocrate dans une famille aristocratique.
Son clan était Koṇḍañña.
Il vécut 80 000 ans.
Il s’éveilla au pied d’un arbre patala.
Il avait un excellent couple de disciples principaux nommés Khaṇḍa et Tissa.
Il eut trois assemblées de disciples,
l’une de 6 800 000, l’une de 100 000 et l’une de 80 000,
tous des mendiants qui avaient mis fin à leurs souillures.
Il avait pour assistant principal un mendiant nommé Asoka.
Son père était le roi Bandhumā,
sa mère de naissance était la reine Bandhumatī,
et leur capitale se nommait Bandhumatī.
2. Ce qui est normal pour un être résolu à l’éveil
Lorsque Vipassī, l’être résolu à l’éveil, quitta par la mort l’assemblée des dieux joyeux, il fut conçu dans le ventre de sa mère, attentif et pleinement conscient.
C’est normal dans un tel cas.
Il est normal que, lorsque l’être résolu à l’éveil quitte par la mort l’assemblée des dieux joyeux, il soit conçu dans le ventre de sa mère.
Alors, dans ce monde avec ses dieux, ses Māras et ses divinités, parmi cette population d’ascètes et de brahmanes, de dieux et d’humains, apparaît une lumière incommensurable et magnifique, qui surpasse la gloire des dieux.
Même dans les ténèbres sans bornes de l’espace interstellaire, si absolument obscures que la luminosité de la lune et du soleil, pourtant si puissants, n’y produit aucun effet, apparaît une lumière incommensurable et magnifique, qui surpasse la gloire des dieux.
Et les êtres sensibles qui y ont repris naissance se reconnaissent les uns les autres grâce à cette lumière : “Ainsi, il semble que d’autres êtres sensibles aient repris naissance ici !”
Et cette galaxie aux dix mille mondes tremble, oscille et frémit. Une lumière incommensurable et magnifique apparaît dans le monde, qui surpasse la gloire des dieux.
C’est normal dans un tel cas.
Il est normal que, lorsque l’être résolu à l’éveil est conçu dans le ventre de sa mère, quatre divinités mineures viennent garder les quatre directions, afin qu’aucun humain, aucun non-humain ni qui que ce soit ne puisse nuire à l’être résolu à l’éveil ou à sa mère.
C’est normal dans un tel cas.
Il est normal que, lorsque l’être résolu à l’éveil est conçu dans le ventre de sa mère, celle-ci devienne naturellement éthique. Elle s’abstient de tuer des créatures vivantes, de voler, de toute inconduite sexuelle, de mentir et de consommer des boissons enivrantes telles que bière, vin et alcools.
C’est normal dans un tel cas.
Il est normal que, lorsque l’être résolu à l’éveil est conçu dans le ventre de sa mère, elle ne pense plus aux hommes de manière sexuelle et ne puisse être violée par un homme animé d’intentions lubriques.
C’est normal dans un tel cas.
Il est normal que, lorsque l’être résolu à l’éveil est conçu dans le ventre de sa mère, elle obtienne les cinq sortes de stimulations sensuelles et se divertisse, pourvue et comblée de celles-ci.
C’est normal dans un tel cas.
Il est normal que, lorsque l’être résolu à l’éveil est conçu dans le ventre de sa mère, aucune affliction ne l’assaille. Elle est heureuse et libre de toute fatigue corporelle. Et elle voit dans son ventre l’être résolu à l’éveil, entier dans tous ses membres principaux et secondaires, ne présentant aucune déficience de ses facultés.
Supposons qu’il y ait une gemme de béryl naturellement brillante, à huit facettes, bien travaillée, transparente, claire et sans trouble, dotée de toutes les bonnes qualités. Et qu’elle soit enfilée sur un fil bleu, jaune, rouge, blanc ou brun doré.
Une personne aux yeux clairs la prendrait dans sa main et l’examinerait : “Cette gemme de béryl est naturellement brillante, à huit facettes, bien travaillée, transparente, claire et sans trouble, dotée de toutes les bonnes qualités. Et elle est enfilée sur un fil bleu, jaune, rouge, blanc ou brun doré.”
De même, lorsque l’être résolu à l’éveil est conçu dans le ventre de sa mère, aucune affliction ne l’assaille. Elle est heureuse et libre de toute fatigue corporelle. Et elle voit dans son ventre l’être résolu à l’éveil, entier dans tous ses membres principaux et secondaires, ne présentant aucune déficience de ses facultés.
C’est normal dans un tel cas.
Il est normal que, sept jours après la naissance de l’être résolu à l’éveil, sa mère meure et renaisse dans l’assemblée des dieux joyeux.
C’est normal dans un tel cas.
Il est normal que les autres femmes portent l’enfant dans leur ventre pendant neuf ou dix mois avant d’accoucher, mais qu’il n’en aille pas ainsi pour la mère de l’être résolu à l’éveil. Elle accouche au terme de dix mois exactement.
C’est normal dans un tel cas.
Il est normal que les autres femmes accouchent assises ou couchées, mais qu’il n’en aille pas ainsi pour la mère de l’être résolu à l’éveil. Elle accouche uniquement debout.
C’est normal dans un tel cas.
Il est normal que, lorsque l’être résolu à l’éveil sort du ventre de sa mère, les dieux le reçoivent en premier, puis les humains.
C’est normal dans un tel cas.
Il est normal que, lorsque l’être résolu à l’éveil sort du ventre de sa mère, avant qu’il n’atteigne le sol, quatre divinités mineures le reçoivent et le placent devant sa mère en disant : “Réjouissez-vous, ô reine ! Un fils illustre vous est né.”
C’est normal dans un tel cas.
Il est normal que, lorsque l’être résolu à l’éveil sort du ventre de sa mère, il en sorte déjà propre, sans être souillé par les eaux, le mucus, le sang ou toute autre sorte d’impureté, pur et propre.
Supposons qu’un joyau précieux soit posé sur une étoffe de Kāsi. Le joyau ne souillerait pas l’étoffe, et l’étoffe ne souillerait pas le joyau.
Pourquoi cela ?
En raison de leur propreté à tous deux.
De même, lorsque l’être résolu à l’éveil sort du ventre de sa mère, il en sort déjà propre, sans être souillé par les eaux, le mucus, le sang ou toute autre sorte d’impureté, pur et propre.
C’est normal dans un tel cas.
Il est normal que, lorsque l’être résolu à l’éveil sort du ventre de sa mère, deux averses d’eau apparaissent dans le ciel, l’une fraîche et l’autre chaude, afin de baigner l’être résolu à l’éveil et sa mère.
C’est normal dans un tel cas.
Il est normal que, dès sa naissance, l’être résolu à l’éveil se tienne fermement debout, de ses propres pieds, sur le sol. Tourné vers le nord, il fait sept pas, tandis qu’un parasol blanc est tenu au-dessus de lui, contemple toutes les directions et prononce cette déclaration solennelle : “Je suis le premier dans le monde ! Je suis l’aîné dans le monde ! Je suis le plus éminent dans le monde ! Ceci est ma dernière renaissance ; désormais, il n’y aura plus de vies futures.”
C’est normal dans un tel cas.
Il est normal que, lorsque l’être résolu à l’éveil sort du ventre de sa mère, alors, dans ce monde avec ses dieux, ses Māras et ses divinités, parmi cette population d’ascètes et de brahmanes, de dieux et d’humains, apparaisse une lumière incommensurable et magnifique, qui surpasse la gloire des dieux.
Même dans les ténèbres sans bornes de l’espace interstellaire, si absolument obscures que la luminosité de la lune et du soleil, pourtant si puissants, n’y produit aucun effet, apparaît une lumière incommensurable et magnifique, qui surpasse la gloire des dieux.
Et les êtres sensibles qui y ont repris naissance se reconnaissent les uns les autres grâce à cette lumière : “Ainsi, il semble que d’autres êtres sensibles aient repris naissance ici !”
Et cette galaxie aux dix mille mondes tremble, oscille et frémit. Une lumière incommensurable et magnifique apparaît dans le monde, qui surpasse la gloire des dieux.
C’est normal dans un tel cas.
3. Les trente-deux marques d’un grand homme
Lorsque le prince Vipassī naquit, on l’annonça au roi Bandhumā :
“Votre Majesté, votre fils est né ! Que Votre Majesté l’examine !”
Après avoir examiné le prince, le roi fit appeler les devins brahmanes et leur dit :
“Messieurs, veuillez examiner le prince.”
Après l’avoir examiné, ils dirent au roi :
“Réjouissez-vous, ô roi ! Un fils illustre vous est né. Vous avez de la chance, énormément de chance, qu’un fils tel que celui-ci soit né dans cette famille !
Car le prince possède les trente-deux marques d’un grand homme. Un grand homme qui les possède ne connaît que deux destinées possibles, aucune autre.
S’il demeure au foyer, il devient un roi, un monarque qui fait tourner la roue, un roi juste et respectueux des principes. Sa souveraineté s’étend dans les quatre directions, il établit la stabilité dans le pays et possède les sept trésors.
Il possède les sept trésors suivants :
la roue, l’éléphant, le cheval, le joyau, la femme, le maître de maison et, comme septième trésor, le commandant.
Il a plus de mille fils, vaillants et héroïques, qui écrasent les armées de ses ennemis.
Après avoir conquis cette terre ceinte par la mer, il règne selon les principes, sans bâton ni épée.
Mais s’il quitte la vie laïque pour mener la vie sans foyer, il devient un être accompli, un bouddha pleinement éveillé, qui a rejeté le voile du monde.
Et quelles sont les marques qu’il possède ?
Ses pieds sont bien posés.
Sur la plante de ses pieds se trouvent des roues à mille rayons, avec jantes et moyeux, complètes dans tous leurs détails.
Ses talons sont allongés.
Il a de longs doigts.
Ses mains et ses pieds sont doux et délicats.
Ses mains et ses pieds sont réticulés.
Le dessus de ses pieds est cambré.
Ses mollets sont semblables à ceux d’une antilope.
Lorsqu’il se tient droit sans se pencher, les paumes de ses deux mains touchent ses genoux.
Ses parties intimes sont enfermées dans un prépuce.
Il est de couleur dorée ; sa peau brille comme de l’or lustré.
Sa peau est délicate, si délicate que la poussière et la saleté n’adhèrent pas à son corps.
Ses poils poussent un par pore.
Ses poils se dressent ; ils sont bleu-noir et s’enroulent dans le sens des aiguilles d’une montre.
Son corps est grand et ses membres droits.
Ses muscles sont saillants en sept endroits.
Sa poitrine est semblable à celle d’un lion.
Il est bien rempli entre les épaules.
Il a les proportions d’un banian : l’envergure de ses bras est égale à la hauteur de son corps.
Son torse est cylindrique.
Ses papilles gustatives sont saillantes.
Sa mâchoire est semblable à celle d’un lion.
Il a quarante dents.
Ses dents sont égales.
Ses dents n’ont pas d’interstices.
Ses dents sont parfaitement blanches.
Il a une grande langue.
Il a la voix de la Divinité, semblable au chant du coucou.
Ses yeux sont indigo.
Il a des cils semblables à ceux d’une vache.
Entre ses sourcils pousse une touffe douce et blanche comme de la ouate.
Le sommet de sa tête est semblable à un turban.
Telles sont les trente-deux marques d’un grand homme que possède le prince. Un grand homme qui les possède ne connaît que deux destinées possibles, aucune autre.
S’il demeure au foyer, il devient un roi, un monarque qui fait tourner la roue.
Mais s’il quitte la vie laïque pour mener la vie sans foyer, il devient un être accompli, un bouddha pleinement éveillé, qui a rejeté le voile du monde.”
4. Comment il en vint à être connu sous le nom de Vipassī
Le roi Bandhumā fit alors vêtir les devins brahmanes de vêtements jamais portés et pourvut à tous leurs besoins.
Puis le roi désigna des nourrices pour le prince Vipassī.
Certaines l’allaitaient, certaines le baignaient, certaines le tenaient et certaines le portaient sur la hanche.
Depuis sa naissance, un parasol blanc était tenu au-dessus de lui jour et nuit, avec cette pensée :
“Que le froid, la chaleur, l’herbe, la poussière ou l’humidité ne l’incommodent pas.”
Il était cher et bien-aimé de nombreuses personnes,
comme un nénuphar bleu, ou un lotus rose ou blanc.
On se le passait sans cesse d’une hanche à l’autre.
Depuis sa naissance, sa voix était charmante, gracieuse, douce et attachante.
Elle était aussi douce que le chant d’un coucou que l’on trouve dans l’Himalaya.
Depuis sa naissance, le prince Vipassī possédait un pouvoir de clairvoyance, manifesté en conséquence d’actes passés, grâce auquel il pouvait voir à une lieue à la ronde, de jour comme de nuit.
Et il veillait sans cligner des yeux, comme les dieux des trente-trois.
Et parce qu’on disait qu’il veillait sans cligner des yeux, il en vint à être connu sous le nom de “Vipassī”.
Puis, lorsque le roi Bandhumā siégeait au tribunal, il asseyait le prince Vipassī sur ses genoux et lui exposait l’affaire.
Et, assis là sur les genoux de son père, Vipassī examinait minutieusement l’affaire et parvenait à une conclusion au moyen d’un système logique.
Ce fut donc une raison supplémentaire pour qu’il soit connu sous le nom de “Vipassī”.
Le roi Bandhumā lui fit alors construire trois longues maisons sur pilotis, l’une pour l’hiver, l’une pour l’été et l’une pour la saison des pluies,
et lui procura les cinq sortes de stimulations sensuelles.
Le prince Vipassī demeurait dans une longue maison sur pilotis sans en descendre pendant les quatre mois de la saison des pluies, où des musiciens le divertissaient, aucun d’entre eux n’étant un homme.
Première section de récitation.
5. Le vieil homme
Puis, après que de nombreuses années, de nombreuses centaines d’années et de nombreux milliers d’années se furent écoulés, le prince Vipassī s’adressa à son cocher :
“Mon cher cocher, attelle les plus beaux chars. Nous irons dans un parc contempler le paysage.”
“Oui, monsieur”, répondit le cocher. Il attela les chars et informa le prince :
“Votre Majesté, les plus beaux chars sont attelés.
Veuillez partir quand il vous conviendra.”
Le prince Vipassī monta alors dans une belle voiture et, accompagné d’autres belles voitures, partit pour le parc.
En chemin, il vit un homme âgé, courbé en deux, contrefait, appuyé sur un bâton, tremblant en marchant, souffrant et ayant dépassé la fleur de l’âge.
Il s’adressa à son cocher :
“Mon cher cocher, qu’est-il arrivé à cet homme ?
Car ses cheveux et son corps ne sont pas semblables à ceux des autres hommes.”
“Votre Majesté, c’est ce qu’on appelle un vieil homme.”
“Mais pourquoi l’appelle-t-on un vieil homme ?”
“On l’appelle un

vieil homme parce qu’il ne lui reste désormais plus longtemps à vivre.”
“Mais, mon cher cocher, suis-je moi aussi sujet à vieillir ? Ne suis-je pas exempt de la vieillesse ?”
“Tout le monde est sujet à vieillir, Votre Majesté, vous y compris. Personne n’est exempt de la vieillesse.”
“Eh bien, mon cher cocher, en voilà assez du parc pour aujourd’hui. Retournons dans l’enceinte royale.”
“Oui, Votre Majesté”, répondit le cocher, et il s’exécuta.
De retour dans l’enceinte royale, le prince rumina, malheureux et triste :
“Maudite soit cette chose appelée renaissance, puisque la vieillesse viendra à quiconque est né.”
Le roi Bandhumā fit alors appeler le cocher et lui dit :
“Mon cher cocher, j’espère que le prince s’est diverti au parc ? J’espère qu’il y a été heureux ?”
“Non, Votre Majesté, le prince ne s’est pas diverti au parc.”
“Mais qu’a-t-il vu sur le chemin du parc ?”
Et le cocher raconta au roi comment le prince avait vu le vieil homme et quelle avait été sa réaction.
6. L’homme malade
Le roi Bandhumā pensa alors :
“Le prince Vipassī ne doit pas renoncer au trône. Il ne doit pas quitter la vie laïque pour mener la vie sans foyer. Et les paroles des devins brahmanes ne doivent pas se réaliser.”
À cette fin, il procura au prince davantage encore des cinq sortes de stimulations sensuelles,
avec lesquelles le prince se divertissait.
Puis, après que de nombreux milliers d’années se furent écoulés, le prince Vipassī demanda de nouveau à son cocher de le conduire au parc.
En chemin, il vit un homme malade, souffrant, gravement atteint, effondré dans sa propre urine et ses propres excréments, que certains relevaient et que d’autres recouchaient.
Il s’adressa à son cocher :
“Mon cher cocher, qu’est-il arrivé à cet homme ?
Car ses yeux et sa voix ne sont pas semblables à ceux des autres hommes.”
“Votre Majesté, c’est ce qu’on appelle un homme malade.”
“Mais pourquoi l’appelle-t-on un homme malade ?”
“On l’appelle un homme malade ; espérons qu’il guérira de cette maladie.”
“Mais, mon cher cocher, suis-je moi aussi sujet à tomber malade ? Ne suis-je pas exempt de la maladie ?”
“Tout le monde est sujet à tomber malade, Votre Majesté, vous y compris. Personne n’est exempt de la maladie.”
“Eh bien, mon cher cocher, en voilà assez du parc pour aujourd’hui. Retournons dans l’enceinte royale.”
“Oui, Votre Majesté”, répondit le cocher, et il s’exécuta.
De retour dans l’enceinte royale, le prince rumina, malheureux et triste :
“Maudite soit cette chose appelée renaissance, puisque la vieillesse et la maladie viendront à quiconque est né.”
Le roi Bandhumā fit alors appeler le cocher et lui dit :
“Mon cher cocher, j’espère que le prince s’est diverti au parc ? J’espère qu’il y a été heureux ?”
“Non, Votre Majesté, le prince ne s’est pas diverti au parc.”
“Mais qu’a-t-il vu sur le chemin du parc ?”
Et le cocher raconta au roi comment le prince avait vu l’homme malade et quelle avait été sa réaction.
7. Le mort
Le roi Bandhumā pensa alors :
“Le prince Vipassī ne doit pas renoncer au trône. Il ne doit pas quitter la vie laïque pour mener la vie sans foyer. Et les paroles des devins brahmanes ne doivent pas se réaliser.”
À cette fin, il procura au prince davantage encore des cinq sortes de stimulations sensuelles,
avec lesquelles le prince se divertissait.
Puis, après que de nombreux milliers d’années se furent écoulés, le prince Vipassī demanda de nouveau à son cocher de le conduire au parc.
En chemin, il vit une grande foule rassemblée qui confectionnait une civière funéraire avec des étoffes de différentes couleurs.
Il s’adressa à son cocher :
“Mon cher cocher, pourquoi cette foule confectionne-t-elle une civière funéraire ?”
“Votre Majesté, c’est pour quelqu’un qui s’en est allé.”
“Eh bien, conduis le char auprès de celui qui s’en est allé.”
“Oui, Votre Majesté”, répondit le cocher, et il s’exécuta.
Lorsque le prince vit le cadavre de celui qui s’en était allé, il s’adressa au cocher :
“Mais pourquoi dit-on qu’il s’en est allé ?”
“On dit qu’il s’en est allé parce que, désormais, sa mère et son père, ses parents et ses proches ne le verront plus, et qu’il ne les reverra jamais.”
“Mais, mon cher cocher, suis-je moi aussi sujet à mourir ? Ne suis-je pas exempt de la mort ?
Le roi, la reine et mes autres parents et proches ne me verront-ils plus ?
Et ne les reverrai-je jamais ?”
“Tout le monde est sujet à mourir, Votre Majesté, vous y compris. Personne n’est exempt de la mort.
Le roi, la reine et vos autres parents et proches ne vous verront plus,
et vous ne les reverrez jamais.”
“Eh bien, mon cher cocher, en voilà assez du parc pour aujourd’hui. Retournons dans l’enceinte royale.”
“Oui, Votre Majesté”, répondit le cocher, et il s’exécuta.
De retour dans l’enceinte royale, le prince rumina, malheureux et triste :
“Maudite soit cette chose appelée renaissance, puisque la vieillesse, la maladie et la mort viendront à quiconque est né.”
Le roi Bandhumā fit alors appeler le cocher et lui dit :
“Mon cher cocher, j’espère que le prince s’est diverti au parc ? J’espère qu’il y a été heureux ?”
“Non, Votre Majesté, le prince ne s’est pas diverti au parc.”
“Mais qu’a-t-il vu sur le chemin du parc ?”
Et le cocher raconta au roi comment le prince avait vu le mort et quelle avait été sa réaction.
8. Le renonçant
Le roi Bandhumā pensa alors :
“Le prince Vipassī ne doit pas renoncer au trône. Il ne doit pas quitter la vie laïque pour mener la vie sans foyer. Et les paroles des devins brahmanes ne doivent pas se réaliser.”
À cette fin, il procura au prince davantage encore des cinq sortes de stimulations sensuelles,
avec lesquelles le prince se divertissait.
Puis, après que de nombreux milliers d’années se furent écoulés, le prince Vipassī demanda de nouveau à son cocher de le conduire au parc.
En chemin, il vit un homme, un renonçant à la tête rasée, vêtu d’une robe ocre.
Il s’adressa à son cocher :
“Mon cher cocher, qu’a fait cet homme ?
Car sa tête et ses vêtements ne sont pas semblables à ceux des autres hommes.”
“Votre Majesté, c’est ce qu’on appelle un renonçant.”
“Mais pourquoi l’appelle-t-on un renonçant ?”
“On l’appelle un renonçant parce qu’il célèbre une conduite fondée sur les principes et l’équité, les actions habiles, les bonnes actions, la non-violence et la sympathie envers les créatures vivantes.”
“Alors je célèbre celui qu’on appelle un renonçant, qui célèbre une conduite fondée sur les principes et l’équité, les actions habiles, les bonnes actions, la non-violence et la sympathie envers les créatures vivantes !
Eh bien, conduis le char auprès de ce renonçant.”
“Oui, Votre Majesté”, répondit le cocher, et il s’exécuta.
Le prince Vipassī dit alors à ce renonçant :
“Mon cher, qu’avez-vous fait ?
Car votre tête et vos vêtements ne sont pas semblables à ceux des autres hommes.”
“Votre Majesté, je suis ce qu’on appelle un renonçant.”
“Mais pourquoi vous appelle-t-on un renonçant ?”
“On m’appelle un renonçant parce que je célèbre une conduite fondée sur les principes et l’équité, les actions habiles, les bonnes actions, la non-violence et la sympathie envers les créatures vivantes.”
“Alors je célèbre celui qu’on appelle un renonçant, qui célèbre une conduite fondée sur les principes et l’équité, les actions habiles, les bonnes actions, la non-violence et la sympathie envers les créatures vivantes !”
9. Le départ dans la vie sans foyer
Le prince s’adressa alors au cocher :
“Eh bien, mon cher cocher, prends le char et retourne dans l’enceinte royale.
Je vais ici même me raser les cheveux et la barbe, revêtir des robes ocres et quitter la vie laïque pour mener la vie sans foyer.”
“Oui, Votre Majesté”, répondit le cocher, et il s’exécuta.
Le prince Vipassī se rasa alors les cheveux et la barbe, revêtit des robes ocres et quitta la vie laïque pour mener la vie sans foyer.
10. Une grande foule part mener la vie sans foyer
Une grande foule de 84 000 personnes, dans la capitale de Bandhumatī, apprit
que Vipassī était parti mener la vie sans foyer.
Cette pensée leur vint :
“Ce ne doivent pas être un enseignement et un entraînement ordinaires, ni un départ ordinaire dans la vie sans foyer, que le prince Vipassī a embrassés.
Si même le prince part mener la vie sans foyer, pourquoi ne ferions-nous pas de même ?”
Alors cette grande foule de 84 000 personnes se rasa les cheveux et la barbe, revêtit des robes ocres et suivit Vipassī, l’être résolu à l’éveil, en quittant la vie laïque pour mener la vie sans foyer.
Escorté par cette assemblée, Vipassī voyagea parmi les villages, les villes et les capitales.
Puis, alors qu’il se trouvait en retraite solitaire, cette pensée lui vint à l’esprit :
“Il ne convient pas que je vive dans une foule. Pourquoi ne vivrais-je pas seul, retiré du groupe ?”
Après quelque temps, il se retira du groupe pour vivre seul. Les 84 000 partirent dans une direction, tandis que Vipassī en prit une autre.
11. Les réflexions de Vipassī
Puis, alors que Vipassī, l’être résolu à l’éveil, se trouvait en retraite solitaire dans sa demeure, cette pensée lui vint à l’esprit :
“Hélas, ce monde est tombé dans le malheur. Il naît, vieillit, meurt, disparaît et renaît, mais il ne comprend pas comment échapper à cette souffrance, à la vieillesse et à la mort.
Oh, quand trouvera-t-on une échappatoire à cette souffrance, à la vieillesse et à la mort ?”
Vipassī pensa alors :
“Lorsque quoi existe, la vieillesse et la mort existent-elles ? Quelle est la condition requise pour la vieillesse et la mort ?”
Puis, par l’application rationnelle de l’esprit, Vipassī pénétra ceci par la sagesse :
“Lorsque la renaissance existe, il y a vieillesse et mort. La renaissance est une condition requise pour la vieillesse et la mort.”
Vipassī pensa alors :
“Lorsque quoi existe, la renaissance existe-t-elle ? Quelle est la condition requise pour la renaissance ?”
Puis, par l’application rationnelle de l’esprit, Vipassī pénétra ceci par la sagesse :
“Lorsque l’existence continue existe, il y a renaissance. L’existence continue est une condition requise pour la renaissance.”
Vipassī pensa alors :
“Lorsque quoi existe, l’existence continue existe-t-elle ? Quelle est la condition requise pour l’existence continue ?”
Puis, par l’application rationnelle de l’esprit, Vipassī pénétra ceci par la sagesse :
“Lorsque la saisie existe, il y a existence continue. La saisie est une condition requise pour l’existence continue.”
Vipassī pensa alors :
“Lorsque quoi existe, la saisie existe-t-elle ? Quelle est la condition requise pour la saisie ?”
Puis, par l’application rationnelle de l’esprit, Vipassī pénétra ceci par la sagesse :
“Lorsque la soif existe, il y a saisie. La soif est une condition requise pour la saisie.”
Vipassī pensa alors :
“Lorsque quoi existe, la soif existe-t-elle ? Quelle est la condition requise pour la soif ?”
Puis, par l’application rationnelle de l’esprit, Vipassī pénétra ceci par la sagesse :
“Lorsque la sensation existe, il y a soif. La sensation est une condition requise pour la soif.”
Vipassī pensa alors :
“Lorsque quoi existe, la sensation existe-t-elle ? Quelle est la condition requise pour la sensation ?”
Puis, par l’application rationnelle de l’esprit, Vipassī pénétra ceci par la sagesse :
“Lorsque le contact existe, il y a sensation. Le contact est une condition requise pour la sensation.”
Vipassī pensa alors :
“Lorsque quoi existe, le contact existe-t-il ? Quelle est la condition requise pour le contact ?”
Puis, par l’application rationnelle de l’esprit, Vipassī pénétra ceci par la sagesse :
“Lorsque les six domaines sensoriels existent, il y a contact. Les six domaines sensoriels sont les conditions requises pour le contact.”
Vipassī pensa alors :
“Lorsque quoi existe, les six domaines sensoriels existent-ils ? Quelle est la condition requise pour les six domaines sensoriels ?”
Puis, par l’application rationnelle de l’esprit, Vipassī pénétra ceci par la sagesse :
“Lorsque le nom et la forme existent, les six domaines sensoriels existent. Le nom et la forme sont les conditions requises pour les six domaines sensoriels.”
Vipassī pensa alors :
“Lorsque quoi existe, le nom et la forme existent-ils ? Quelle est la condition requise pour le nom et la forme ?”
Puis, par l’application rationnelle de l’esprit, Vipassī pénétra ceci par la sagesse :
“Lorsque la conscience existe, le nom et la forme existent. La conscience est une condition requise pour le nom et la forme.”
Vipassī pensa alors :
“Lorsque quoi existe, la conscience existe-t-elle ? Quelle est la condition requise pour la conscience ?”
Puis, par l’application rationnelle de l’esprit, Vipassī pénétra ceci par la sagesse :
“Lorsque le nom et la forme existent, la conscience existe. Le nom et la forme sont les conditions requises pour la conscience.”
Vipassī pensa alors :
“Cette conscience revient vers le nom et la forme et ne va pas au-delà.”
Telle est la limite dans laquelle on peut renaître, vieillir, mourir, disparaître ou réapparaître. À savoir :
Le nom et la forme sont les conditions requises pour la conscience. La conscience est une condition requise pour le nom et la forme. Le nom et la forme sont les conditions requises pour les six domaines sensoriels. Les six domaines sensoriels sont les conditions requises pour le contact. Le contact est une condition requise pour la sensation. La sensation est une condition requise pour la soif. La soif est une condition requise pour la saisie. La saisie est une condition requise pour l’existence continue. L’existence continue est une condition requise pour la renaissance. La renaissance est une condition requise pour que viennent à l’existence la vieillesse et la mort, le chagrin, les lamentations, la douleur, la tristesse et la détresse.
Voilà comment prend naissance cette masse entière de souffrance.”
“Origination, origination.” Tels furent la vision, la connaissance, la sagesse, la réalisation et la lumière qui apparurent chez Vipassī, l’être résolu à l’éveil, au sujet d’enseignements qu’il n’avait pas auparavant appris d’un autre.
Vipassī pensa alors :
“Lorsque quoi n’existe pas, n’y a-t-il ni vieillesse ni mort ? Lorsque quoi cesse, la vieillesse et la mort cessent-elles ?”
Puis, par l’application rationnelle de l’esprit, Vipassī pénétra ceci par la sagesse :
“Lorsque la renaissance n’existe pas, il n’y a ni vieillesse ni mort. Lorsque la renaissance cesse, la vieillesse et la mort cessent.”
Vipassī pensa alors :
“Lorsque quoi n’existe pas, n’y a-t-il pas de renaissance ? Lorsque quoi cesse, la renaissance cesse-t-elle ?”
Puis, par l’application rationnelle de l’esprit, Vipassī pénétra ceci par la sagesse :
“Lorsque l’existence continue n’existe pas, il n’y a pas de renaissance. Lorsque l’existence continue cesse, la renaissance cesse.”
Vipassī pensa alors :
“Lorsque quoi n’existe pas, n’y a-t-il pas d’existence continue ? Lorsque quoi cesse, l’existence continue cesse-t-elle ?”
Puis, par l’application rationnelle de l’esprit, Vipassī pénétra ceci par la sagesse :
“Lorsque la saisie n’existe pas, il n’y a pas d’existence continue. Lorsque la saisie cesse, l’existence continue cesse.”
Vipassī pensa alors :
“Lorsque quoi n’existe pas, n’y a-t-il pas de saisie ? Lorsque quoi cesse, la saisie cesse-t-elle ?”
Puis, par l’application rationnelle de l’esprit, Vipassī pénétra ceci par la sagesse :
“Lorsque la soif n’existe pas, il n’y a pas de saisie. Lorsque la soif cesse, la saisie cesse.”
Vipassī pensa alors :
“Lorsque quoi n’existe pas, n’y a-t-il pas de soif ? Lorsque quoi cesse, la soif cesse-t-elle ?”
Puis, par l’application rationnelle de l’esprit, Vipassī pénétra ceci par la sagesse :
“Lorsque la sensation n’existe pas, il n’y a pas de soif. Lorsque la sensation cesse, la soif cesse.”
Vipassī pensa alors :
“Lorsque quoi n’existe pas, n’y a-t-il pas de sensation ? Lorsque quoi cesse, la sensation cesse-t-elle ?”
Puis, par l’application rationnelle de l’esprit, Vipassī pénétra ceci par la sagesse :
“Lorsque le contact n’existe pas, il n’y a pas de sensation. Lorsque le contact cesse, la sensation cesse.”
Vipassī pensa alors :
“Lorsque quoi n’existe pas, n’y a-t-il pas de contact ? Lorsque quoi cesse, le contact cesse-t-il ?”
Puis, par l’application rationnelle de l’esprit, Vipassī pénétra ceci par la sagesse :
“Lorsque les six domaines sensoriels n’existent pas, il n’y a pas de contact. Lorsque les six domaines sensoriels cessent, le contact cesse.”
Vipassī pensa alors :
“Lorsque quoi n’existe pas, les six domaines sensoriels n’existent-ils pas ? Lorsque quoi cesse, les six domaines sensoriels cessent-ils ?”
Puis, par l’application rationnelle de l’esprit, Vipassī pénétra ceci par la sagesse :
“Lorsque le nom et la forme n’existent pas, les six domaines sensoriels n’existent pas. Lorsque le nom et la forme cessent, les six domaines sensoriels cessent.”
Vipassī pensa alors :
“Lorsque quoi n’existe pas, le nom et la forme n’existent-ils pas ? Lorsque quoi cesse, le nom et la forme cessent-ils ?”
Puis, par l’application rationnelle de l’esprit, Vipassī pénétra ceci par la sagesse :
“Lorsque la conscience n’existe pas, le nom et la forme n’existent pas. Lorsque la conscience cesse, le nom et la forme cessent.”
Vipassī pensa alors :
“Lorsque quoi n’existe pas, la conscience n’existe-t-elle pas ? Lorsque quoi cesse, la conscience cesse-t-elle ?”
Puis, par l’application rationnelle de l’esprit, Vipassī pénétra ceci par la sagesse :
“Lorsque le nom et la forme n’existent pas, la conscience n’existe pas. Lorsque le nom et la forme cessent, la conscience cesse.”
Vipassī pensa alors :
“J’ai découvert la voie de l’éveil. À savoir :
Lorsque le nom et la forme cessent, la conscience cesse. Lorsque la conscience cesse, le nom et la forme cessent. Lorsque le nom et la forme cessent, les six domaines sensoriels cessent. Lorsque les six domaines sensoriels cessent, le contact cesse. Lorsque le contact cesse, la sensation cesse. Lorsque la sensation cesse, la soif cesse. Lorsque la soif cesse, la saisie cesse. Lorsque la saisie cesse, l’existence continue cesse. Lorsque l’existence continue cesse, la renaissance cesse. Lorsque la renaissance cesse, la vieillesse et la mort, le chagrin, les lamentations, la douleur, la tristesse et la détresse cessent.
Voilà comment cesse cette masse entière de souffrance.”
“Cessation, cessation.” Tels furent la vision, la connaissance, la sagesse, la réalisation et la lumière qui apparurent chez Vipassī, l’être résolu à l’éveil, au sujet d’enseignements qu’il n’avait pas auparavant appris d’un autre.
Après quelque temps, il médita en observant l’apparition et la disparition dans les cinq agrégats de saisie.
“Telle est la forme, telle est l’origine de la forme, telle est la disparition de la forme.
Telle est la sensation, telle est l’origine de la sensation, telle est la disparition de la sensation.
Telle est la perception, telle est l’origine de la perception, telle est la disparition de la perception.
Tels sont les choix, telle est l’origine des choix, telle est la disparition des choix.
Telle est la conscience, telle est l’origine de la conscience, telle est la disparition de la conscience.”
Méditant ainsi, son esprit fut bientôt libéré des souillures par l’absence de saisie.
Deuxième section de récitation.
12. L’appel de la Divinité
Cette pensée vint alors au Bienheureux Vipassī, l’être accompli, le bouddha pleinement éveillé :
“Pourquoi n’enseignerais-je pas le Dhamma ?”
Puis il pensa :
“Ce principe que j’ai découvert est profond, difficile à voir, difficile à comprendre, paisible, sublime, hors de portée de la logique, subtil, compréhensible par les perspicaces.
Mais les gens aiment s’attacher, ils aiment cela et y prennent plaisir.
Il leur est difficile de voir ce sujet, à savoir la conditionnalité spécifique, l’origine dépendante.
Il leur est également difficile de voir ce sujet, à savoir l’apaisement de toutes les activités, l’abandon de tous les attachements, la fin de la soif, l’effacement, la cessation, l’extinction.
Et si j’enseignais ce principe, les autres pourraient ne pas me comprendre, ce qui serait pour moi fatigant et pénible.”
Et alors ces vers, qui ne lui furent ni inspirés surnaturellement ni appris auparavant dans le passé, lui vinrent à l’esprit :
“J’ai peiné durement pour réaliser ceci,
il n’est pas nécessaire de le révéler maintenant !
Ceux qui sont embourbés dans l’avidité et la haine
ne peuvent véritablement comprendre cet enseignement.
Il va à contre-courant, subtil,
profond, obscur et très fin.
Ceux que l’avidité enivre ne peuvent le voir,
car ils sont drapés dans une masse de ténèbres.”
Ainsi, tandis que le bouddha Vipassī réfléchissait de la sorte, son esprit inclina à demeurer passif, non à enseigner le Dhamma.
Alors, connaissant le cours des pensées du bouddha Vipassī, une certaine Grande Divinité eut cette pensée :
“Ô seigneur ! Le monde sera perdu, le monde périra ! Car l’esprit du Bienheureux Vipassī, l’être accompli, le bouddha pleinement éveillé, incline à demeurer passif, non à enseigner le Dhamma.”
Puis, aussi aisément qu’une personne forte étendrait ou replierait son bras, elle disparut du domaine de la divinité et réapparut devant le bouddha Vipassī.
Elle disposa sa robe sur une épaule, posa le genou droit à terre, leva ses mains jointes en coupe vers le bouddha Vipassī et dit :
“Monsieur, que le Bienheureux enseigne le Dhamma ! Que le Saint enseigne le Dhamma !
Il existe des êtres qui n’ont que peu de poussière dans les yeux. Ils déclinent parce qu’ils n’ont pas entendu l’enseignement.
Il y en aura qui comprendront l’enseignement !”
Lorsqu’elle eut dit cela, le bouddha Vipassī lui répondit :
“Moi aussi, Divinité, j’ai pensé ceci :
‘Pourquoi n’enseignerais-je pas le Dhamma ?’
Puis cette pensée m’est venue :
‘Si j’enseignais ce principe, les autres pourraient ne pas me comprendre, ce qui serait pour moi fatigant et pénible.’
Ainsi, tandis que je réfléchissais de la sorte, mon esprit inclina à demeurer passif, non à enseigner le Dhamma.”
Une deuxième fois…
Une troisième fois, cette Grande Divinité supplia le Bouddha d’enseigner.
Alors, comprenant l’invitation de la Divinité, le bouddha Vipassī contempla le monde avec l’œil d’un bouddha, par compassion pour les êtres sensibles.
Et il vit des êtres sensibles qui avaient peu de poussière dans les yeux, et d’autres qui en avaient beaucoup ; certains aux facultés aiguës et d’autres aux facultés faibles, certains pourvus de bonnes qualités et d’autres de mauvaises qualités, certains faciles à instruire et d’autres difficiles à instruire. Certains d’entre eux vivaient en voyant le danger dans la faute relative au monde suivant, tandis que d’autres ne le voyaient pas.
C’est comme un étang où poussent des nénuphars bleus, ou des lotus roses ou blancs. Certains germent et croissent dans l’eau sans s’élever au-dessus d’elle, prospérant sous l’eau. Certains germent et croissent dans l’eau jusqu’à en atteindre la surface. Et certains germent et croissent dans l’eau, mais s’élèvent au-dessus d’elle et se dressent sans que l’eau adhère à eux.
De même, le bouddha Vipassī vit des êtres sensibles qui avaient peu de poussière dans les yeux, et d’autres qui en avaient beaucoup.
Alors cette Grande Divinité, connaissant le cours des pensées du bouddha Vipassī, s’adressa à lui en vers :
“Debout au sommet d’une montagne rocheuse,
tu peux voir les gens tout autour.
Dans

de même, ô Celui qui voit tout, si intelligent,
étant monté au Temple de la Vérité,
libéré du chagrin, regarde les êtres
submergés par le chagrin, <j>vaincus par la renaissance et la vieillesse.
Lève-toi, héros ! Vainqueur au combat, guide de caravane,
parcours le monde, libre de toute dette.
Que le Bienheureux enseigne le Dhamma !
Il y en aura qui comprendront ! »
Alors le Bouddha Vipassī s’adressa en vers à cette Grande Divinité :
« Grandes ouvertes sont les portes de la délivrance de la mort !
Que ceux qui ont des oreilles pour entendre s’engagent dans la foi.
Pensant que ce serait pénible, Divinité, <j>je n’ai pas enseigné
parmi les hommes le Dhamma subtil et sublime. »
Alors la Grande Divinité, sachant que sa demande au Bouddha Vipassī d’enseigner le Dhamma avait été exaucée, s’inclina et tourna respectueusement autour de lui en le gardant à sa droite, puis disparut sur-le-champ.
13. Les principaux disciples
Alors il vint à l’esprit du Bienheureux Vipassī, l’accompli, le Bouddha pleinement éveillé :
« À qui devrais-je enseigner en premier lieu ?
Qui comprendra rapidement cet enseignement ? »
Puis il pensa :
« Khaṇḍa, le fils du roi, et Tissa, le fils du grand prêtre, sont perspicaces, compétents, intelligents, et depuis longtemps ils n’ont que peu de poussière dans les yeux.
Pourquoi ne leur enseignerais-je pas en premier lieu ? Ils comprendront rapidement cet enseignement. »
Alors, aussi facilement qu’une personne forte étendrait ou replierait son bras, il disparut de l’arbre de l’éveil et reparut près de la capitale Bandhumatī, dans le parc aux cerfs nommé Sanctuaire.
Puis le Bouddha Vipassī s’adressa au gardien du parc :
« Mon cher gardien, entre dans la ville, je te prie, et dis ceci à Khaṇḍa, le fils du roi, et à Tissa, le fils du grand prêtre :
“Messieurs, le Bienheureux Vipassī, l’accompli, le Bouddha pleinement éveillé, est arrivé à Bandhumatī et séjourne dans le parc aux cerfs nommé Sanctuaire. Il souhaite vous voir.” »
« Oui, monsieur », répondit le gardien, et il fit ce qui lui avait été demandé.
Alors Khaṇḍa, le fils du roi, et Tissa, le fils du grand prêtre, firent atteler les plus beaux chars. Ils montèrent dans un beau char et, accompagnés d’autres beaux chars, partirent de Bandhumatī pour le Sanctuaire.
Ils avancèrent en char aussi loin que le terrain le permettait, puis descendirent et s’approchèrent à pied du Bouddha Vipassī. Ils s’inclinèrent et s’assirent sur le côté.
Le Bouddha Vipassī les instruisit progressivement par
un discours sur le don, la conduite éthique et le ciel. Il révéla les inconvénients des plaisirs sensuels, si sordides et corrompus, et le bienfait du renoncement.
Et lorsqu’il sut que leur esprit était prêt, souple, débarrassé des obstacles, exalté et confiant, il révéla l’enseignement particulier des Bouddhas :
la souffrance, son origine, sa cessation et la voie.
De même qu’une étoffe propre et débarrassée de ses taches absorberait convenablement une teinture,
à cette place même, la vision immaculée et sans tache du Dhamma apparut chez Khaṇḍa, le fils du roi, et Tissa, le fils du grand prêtre :
« Tout ce qui est susceptible d’apparaître est susceptible de cesser. »
Ils virent, atteignirent, comprirent et pénétrèrent le Dhamma. Ils dépassèrent le doute, se défirent de l’indécision, acquirent de l’assurance et devinrent indépendants d’autrui quant aux instructions du Maître. Ils dirent au Bouddha Vipassī :
« Excellent, monsieur ! Excellent !
Comme s’il redressait ce qui était renversé, révélait ce qui était caché, indiquait le chemin à ceux qui se sont égarés ou allumait une lampe dans l’obscurité afin que les personnes aux yeux clairs puissent voir ce qui s’y trouve, le Bouddha a rendu l’enseignement clair de nombreuses manières.
Nous prenons refuge auprès du Bienheureux et de l’enseignement.
Monsieur, puissions-nous recevoir le départ dans la vie sans foyer et l’ordination en présence du Bouddha ? »
Et ils reçurent le départ dans la vie sans foyer et l’ordination en présence du Bouddha Vipassī.
Puis le Bouddha Vipassī les instruisit, les encouragea, les enthousiasma et les inspira par un discours sur le Dhamma.
Il révéla les inconvénients des phénomènes conditionnés, si sordides et corrompus, et le bienfait de l’extinction.
Ainsi instruits, leurs esprits furent bientôt libérés des souillures par le non-saisissement.
14. Le départ dans la vie sans foyer de la grande foule
Une grande foule de 84 000 personnes dans la capitale Bandhumatī apprit
que le Bienheureux Vipassī, l’accompli, le Bouddha pleinement éveillé, était arrivé à Bandhumatī et séjournait dans le parc aux cerfs nommé Sanctuaire.
Elles apprirent aussi que Khaṇḍa, le fils du roi, et Tissa, le fils du grand prêtre, s’étaient rasé les cheveux et la barbe, avaient revêtu des robes ocre et avaient quitté la vie laïque pour la vie sans foyer en présence du Bouddha.
Il leur vint à l’esprit :
« Ce ne doivent pas être un enseignement et un entraînement ordinaires, ni un départ ordinaire dans la vie sans foyer, puisque Khaṇḍa, le fils du roi, et Tissa, le fils du grand prêtre, ont choisi ce départ.
Si même eux le font, pourquoi ne ferions-nous pas de même ? »
Alors ces 84 000 personnes quittèrent Bandhumatī pour le parc aux cerfs nommé Sanctuaire, où elles s’approchèrent du Bouddha Vipassī, s’inclinèrent et s’assirent sur le côté.
Le Bouddha Vipassī les instruisit progressivement par
un discours sur le don, la conduite éthique et le ciel. Il révéla les inconvénients des plaisirs sensuels, si sordides et corrompus, et le bienfait du renoncement.
Et lorsqu’il sut que leurs esprits étaient prêts, souples, débarrassés des obstacles, exaltés et confiants, il révéla l’enseignement particulier des Bouddhas :
la souffrance, son origine, sa cessation et la voie.
De même qu’une étoffe propre et débarrassée de ses taches absorberait convenablement une teinture,
à cette place même, la vision immaculée et sans tache du Dhamma apparut chez ces 84 000 personnes :
« Tout ce qui est susceptible d’apparaître est susceptible de cesser. »
Elles virent, atteignirent, comprirent et pénétrèrent le Dhamma. Elles dépassèrent le doute, se défirent de l’indécision, acquirent de l’assurance et devinrent indépendantes d’autrui quant aux instructions du Maître. Elles dirent au Bouddha Vipassī :
« Excellent, monsieur ! Excellent ! »
Et, tout comme Khaṇḍa et Tissa, elles demandèrent et reçurent l’ordination. Puis le Bouddha les instruisit davantage.
Ainsi instruits, leurs esprits furent bientôt libérés des souillures par le non-saisissement.
15. Les 84 000 qui avaient déjà choisi la vie sans foyer
Les 84 000 personnes qui avaient déjà choisi la vie sans foyer apprirent elles aussi :
« Il paraît que le Bienheureux Vipassī, l’accompli, le Bouddha pleinement éveillé, est arrivé à Bandhumatī et séjourne dans le parc aux cerfs nommé Sanctuaire. Et il enseigne le Dhamma ! »
Alors elles aussi se rendirent auprès du Bouddha Vipassī, réalisèrent le Dhamma, choisirent la vie sans foyer et furent libérées des souillures.
16. L’autorisation de partir en itinérance
Or, à cette époque, un vaste Saṅgha de 6 800 000 mendiants résidait à Bandhumatī.
Alors que le Bouddha Vipassī se trouvait en retraite solitaire, cette pensée lui vint à l’esprit :
« Le Saṅgha qui réside maintenant à Bandhumatī est vaste. Et si je les exhortais ainsi :
“Partez en itinérance, mendiants, pour le bien-être et le bonheur du peuple, par compassion pour le monde, pour le bénéfice, le bien-être et le bonheur des dieux et des humains.
Que deux d’entre vous ne suivent pas la même route.
Enseignez le Dhamma, bon au commencement, bon au milieu et bon à la fin, plein de sens et bien formulé. Et révélez une pratique spirituelle entièrement complète et pure.
Il existe des êtres qui n’ont que peu de poussière dans les yeux. Ils déclinent faute d’avoir entendu l’enseignement.
Il y en aura qui comprendront l’enseignement !
Mais lorsque six années se seront écoulées, vous devrez tous venir à Bandhumatī pour réciter le code monastique.” »
Alors une certaine Grande Divinité, connaissant le cours de la pensée du Bouddha Vipassī, disparut du monde divin et reparut devant le Bouddha Vipassī, aussi facilement qu’une personne forte étendrait ou replierait son bras.
Elle arrangea sa robe sur une épaule, leva ses paumes jointes vers le Bouddha Vipassī et dit :
« C’est tout à fait vrai, Bienheureux ! C’est tout à fait vrai, Saint !
Le Saṅgha qui réside maintenant à Bandhumatī est vaste. Veuillez les exhorter à partir en itinérance, comme vous l’avez pensé.
Et, monsieur, je veillerai à ce que, lorsque six années se seront écoulées, les mendiants reviennent à Bandhumatī pour réciter le code monastique. »
Voilà ce que dit cette Grande Divinité.
Puis elle s’inclina et tourna respectueusement autour du Bouddha Vipassī en le gardant à sa droite, avant de disparaître sur-le-champ.
Alors, en fin d’après-midi, le Bouddha Vipassī sortit de sa retraite et s’adressa aux mendiants, leur racontant tout ce qui s’était passé. Puis il dit :
« Partez en itinérance, mendiants, pour le bien-être et le bonheur du peuple, par compassion pour le monde, pour le bénéfice, le bien-être et le bonheur des dieux et des humains.
Que deux d’entre vous ne suivent pas la même route.
Enseignez le Dhamma, bon au commencement, bon au milieu et bon à la fin, plein de sens et bien formulé. Et révélez une pratique spirituelle entièrement complète et pure.
Il existe des êtres qui n’ont que peu de poussière dans les yeux. Ils déclinent faute d’avoir entendu l’enseignement.
Il y en aura qui comprendront l’enseignement !
Mais lorsque six années se seront écoulées, vous devrez tous venir à Bandhumatī pour réciter le code monastique. »
Alors, ce jour même, la plupart des mendiants partirent parcourir le pays.
Or, à cette époque, il y avait 84 000 monastères dans le Pays du Prunier noir.
Et lorsque la première année s’acheva, les divinités lancèrent cet appel :
« Braves gens, la première année est terminée.
Il reste maintenant cinq ans.
Lorsque cinq années se seront écoulées, vous devrez tous aller à Bandhumatī pour réciter le code monastique. »
Et lorsque la deuxième année…
la troisième année…
la quatrième année…
la cinquième année s’acheva, les divinités lancèrent cet appel :
« Braves gens, la cinquième année est terminée.
Il reste maintenant un an.
Lorsqu’une année se sera écoulée, vous devrez tous aller à Bandhumatī pour réciter le code monastique. »
Et lorsque la sixième année s’acheva, les divinités lancèrent cet appel :
« Braves gens, la sixième année est terminée.
Le moment est maintenant venu d’aller à Bandhumatī pour réciter le code monastique. »
Alors, ce jour même, les mendiants allèrent à Bandhumatī pour réciter le code monastique. Certains s’y rendirent par leur propre pouvoir psychique, d’autres par le pouvoir psychique des divinités.
Et là, le Bienheureux Vipassī, l’accompli, le Bouddha pleinement éveillé, récita ainsi le code monastique :
« L’acceptation patiente est la ferveur suprême.
L’extinction est suprême, disent les Bouddhas.
Un véritable renonçant ne blesse pas autrui,
et un ascète ne fait pas de mal à autrui.
Ne commettre aucun mal ;
embrasser le bien ;
purifier son esprit :
telle est l’instruction des Bouddhas.
Ne pas médire ni faire de mal ;
se contenir selon le code monastique ;
être modéré dans la nourriture ;
séjourner dans des logements retirés ;
s’engager envers l’esprit supérieur :
telle est l’instruction des Bouddhas. »
17. Informé par les divinités
Un jour, mendiants, je séjournais près d’Ukkaṭṭhā, dans la forêt de Subhaga, au pied d’un magnifique sal.
Alors que je me trouvais en retraite solitaire, cette pensée me vint à l’esprit :
« Il n’est pas facile de trouver une demeure d’êtres sensibles où je n’aie pas séjourné auparavant au cours de tout ce long temps, à l’exception des dieux des demeures pures.
Pourquoi n’irais-je pas les voir ? »
Alors, aussi facilement qu’une personne forte étendrait ou replierait son bras, je disparus de la forêt de Subhaga et reparus parmi les dieux d’Aviha.
Dans cet ordre de dieux, plusieurs milliers, plusieurs centaines de milliers de divinités s’approchèrent de moi, s’inclinèrent, se tinrent sur le côté et me dirent :
« Il y a quatre-vingt-onze éons, brave homme, le Bouddha Vipassī apparut dans le monde, accompli et pleinement éveillé.
Il naquit aristocrate dans une famille aristocratique.
Koṇḍañña était son clan.
Il vécut 80 000 ans.
Il s’éveilla au pied d’un arbre patala.
Il eut un excellent couple de principaux disciples nommés Khaṇḍa et Tissa.
Il eut trois assemblées de disciples, l’une de 6 800 000, l’une de 100 000 et l’une de 80 000, tous des mendiants qui avaient mis fin à leurs souillures.
Il eut pour principal assistant un mendiant nommé Asoka.
Son père était le roi Bandhumā,
sa mère de naissance était la reine Bandhumatī,
et leur capitale se nommait Bandhumatī.
Tels furent son renoncement, son départ dans la vie sans foyer, son effort, son éveil et la mise en mouvement de la Roue du Dhamma.
Et, brave homme, après avoir mené la vie spirituelle sous ce Bouddha Vipassī, nous avons perdu notre désir des plaisirs sensuels et sommes renés ici. »
Et d’autres divinités vinrent raconter de même les détails concernant les Bouddhas Sikhī, Vessabhū, Kakusandha, Koṇāgamana et Kassapa.
Dans cet ordre de dieux, plusieurs milliers, plusieurs centaines de milliers de divinités s’approchèrent de moi, s’inclinèrent, se tinrent sur le côté et me dirent :
« Au cours de l’actuel éon fortuné, brave homme, tu es apparu dans le monde, accompli et pleinement éveillé.
Tu es né aristocrate dans une famille aristocratique.
Gotama est ton clan.
Pour toi, la durée de la vie est courte, brève et fugitive. Une longue vie compte cent ans ou un peu plus.
Tu t’es éveillé au pied d’un figuier des pagodes.
Tu as un excellent couple de principaux disciples nommés Sāriputta et Moggallāna.
Tu as eu une assemblée de disciples, 1 250 mendiants qui avaient mis fin à leurs souillures.
Tu as pour principal assistant un mendiant nommé Ānanda.
Ton père était le roi Suddhodana,
ta mère de naissance était la reine Māyā,
et ta capitale était Kapilavatthu.
Tels furent ton renoncement, ton départ dans la vie sans foyer, ton effort, ton éveil et la mise en mouvement de la Roue du Dhamma.
Et, brave homme, après avoir mené la vie spirituelle sous ta conduite, nous avons perdu notre désir des plaisirs sensuels et sommes renés ici. »
Puis, avec les dieux d’Aviha, je suis allé voir les dieux d’Atappa…
les dieux beaux à voir…
et les dieux à la belle vision. Puis, avec tous ces dieux, je suis allé voir les dieux d’Akaniṭṭha, où nous avons eu une conversation semblable.
Voilà comment l’Ainsi-Réalisé est capable de se rappeler la naissance, les noms, les clans, la durée de vie, les principaux disciples et les assemblées de disciples des Bouddhas du passé qui se sont pleinement éteints, ont tranché la prolifération, interrompu le cours, achevé le cycle et dépassé toute souffrance. C’est à la fois parce que j’ai clairement pénétré le principe des enseignements,
et aussi parce que les divinités me l’ont dit. »
Voilà ce que dit le Bouddha.
Satisfaits, les mendiants approuvèrent les paroles du Bouddha.

Concepts in this passage

Before reading

What you will learn

Open the full record